دخول مكه و مسجد الحرام

برادر مسلمان! رسول الله ص وقتي به مكه مكرمه رسيدند غسل نمودند. [متفق عليه]، پس هنگام رسيدن به مكّهء مكرمه غسل نمودن سنت است، و نزديك حرم اماكن بسياري براي وضوء و غسل آماده شده است، از خدا خواهانيم اجر كسيكه به اين اماكن امر كرده تا براي ميهمانان خانه خدا آماده شود در ترازوي اعمال نيك او قرار دهد.
هرگاه حاجي نزدیک کعبه مشرفه شد (مسجد الحرام را به چشم دید) احرام را از زیر قول دست راست به شانه دست چپ انداخته و شانه دست راست را برهنه نماید وشانه دست چپ را بپوشاند .
بعد از آن براي انجام اداي عمره به مسجد الحرام رفته به سوي كعبه متوجه مي شوي در حاليكه تلبيه ميگويد.
در حال دخول به مسجد الحرام پاي راست خود را جلو گذاشته و مي گويد: (( بسم الله والصلاة والسلام علي رسول الله، اللهم افتح لي أبواب رحمتك، أعوذ بالله العظيم، ووجهه الكريم، وسلطانه القديم، من الشيطان الرجيم )). [به نام خدا و درود و سلام بر رسول الله ص، الهي! درهاي رحمت خود را بر من بگشا، به خداوند بزرگ و وجه و روي گرامي، و قدرت قديم و و ازلي او، از بدي شيطان رانده شده پناه مي برم].و اين دعا در هنگام دخول همهء مساجد گفته ميشود.
سپس بسوي كعبه رفته تا طواف عمره را شروع كني، و واجب است كه با وضوء باشي، و بر مرد سنت است كه احرام خود را بطور (اضطباع) تا آخر طواف بپوشد، يعني وسط رادء را زير بغل راست كرده و شانه خود را آشكار نمايد، و دو طرف آنرا بر شانه چپ قرار دهد. و تلبيه با شروع به طواف قطع مي شود.
طواف عمره یا طواف قدوم
چگونگی اداء طواف عمره: به حجر الأسود آمده و با دست راست آن را گرفته بوسه دهد، و اگر استلام آن ميسر نشد با دست راست بسوي آن اشاره كرده و لازم نيست دست خود را ببوسد، وبگويد: الله أكبر اگر بگويد بسم الله، والله أكبر بهتر است و در آغاز طواف گفتن اين دعا مستحب است:((اللهم إيماناً بك، وتصديقاً بكتابك، ووفاءً بعهدك، واتباعاً لسنة نبيك محمد ص )).
[بار الهي! با ايمان به تو، و تصديق به كتاب تو(قرآن)، و وفا نمودن به عهد و پيمان تو، و پيروي از سنت پيامبر تو محمد ص شروع مي كنم].
براي عمره كننده بهتر اين است كه مزاحم مردم نشود، و آنها را تيله ندهد، و آنها را پای مال نکند و دشنام ندهد و آزار و اذيت نكند، چون اينها اشتباهاتي است كه با آن هيبت و عظمت عبادت از بين ميرود.
سپس طواف را هفت شوط از نزد حجر الأسود شروع كرده، كعبه را بر دست چپ خود قرار دهد، استغفار كنان و دعا كنان به هر چه بخواهد، و يا تلاوت قرآن، همه اينها بدون بلند كردن صدا باشد، نه چنانچه بعضي از مردم آنرا انجام مي دهند و صداي خود را بلند ميكنند، چون اين باعث تشويش برادران ديگر مي شود.
اگر به ركن اليماني رسيد و گرفتن آن ميسر شد، با دست راست آنرا بگيرد، ولي آنرا بوسه نکند و به آن مسح نكند، چنانچه بعضي مردم انجام ميدهند، چون اين از رسول الله ص وارد نشده است، و اينرا در هر شوط از طواف انجام ميدهي، و اگر گرفتن ركن اليماني ميسر نشد بدون اشاره و بدون گفتن تكبير عبور كند.
سنت است كه بين ركن اليماني و حجر الأسود اين دعا را بگوئي:            •  .
[پروردگارا! در دنيا و آخرت به ما نيكي عطا فرما و ما را از عذاب دوزخ، نجات ده].
و همچنين هفت دور را با شروع از حجر الأسود و با انتهاي به آن انجام دهد، و با عبور به حجر الأسود آنرا گرفته و مي بوسد، و مي گويد: الله أكبر، و اگر گرفتن و بوسيدن آن ميسر نشد، وقتي به مقابل آن رسيد با دست راست به آن اشاره كرده و يكبار تكبير مي گويد.
در سه شوط اول طواف قدوم كمي تندتر راه برود، كه آنرا الرمل گويند، ، و اگر ميسر نشد اشكالي ندارد، چون سنت است.
برادر مسلمان! اگر طواف را به پايان بردي، شانه ات را بپوشان، و سنت است كه اگر ميسر شد دو ركعت نماز به صورت كوتاه، در پشت مقام ابراهيم ادا كني، و اگر بسبب ازدحام پشت مقام ابراهيم ميسر نشد، در هر جا از حرم آن را ادا كن، در ركعت اول بعد از فاتحه سوره كافرون     و در ركعت دوم بعد از فاتحه سوره اخلاص       خوانده ميشود، و اگر غير از اين دو سوره خوانده شد اشكالي ندارد.
بدان كه رسول الله ص هنگام پايان بردن طواف به چاه زمزم رفته و از آن نوشيدند، پس مستحب است هرگاه از طواف فراغت يافتي به چاه زمزم رفته و از آب آن بنوشي، يا از شير دهن هاي مخصوص آب زمزم بنوشي.
و اگر ميسر شد به حجر الأسود برگشته و آنرا استلام كني، و اگر جمعيت زياد باشد، بايد آنرا ترك كرد.
شروط طواف
1 ـ نيت و قصد كردن .
2 ـ ستر و پوشيدن عورت .
3 ـ طهارت از جنابت و داشتن وضوء .
4 ـ اينكه هفت بار طواف كند .
5 ـ پي در پي بودن طواف و اگر كمي بين طوافها فاصله داشت مانند اداي نماز فريضه و يا نماز جنازه و يا تجديد وضوء كردن اشكالي ندارد .
6 ـ اينكه وقت طواف خانـه كعبه را از دست چپ خود قرار دهد .
7 ـ در چيزي از خانه كعبه مانند حجر إسماعيل طواف نكند .
8 ـ در وقت طواف از مسجد الحرام خارج نشود .
9 ـ طواف را از حجر الأسود شروع كرده و به آن پايان يابد .
10 ـ در ابتداي هر شوط و يا دور حد الإمكان با تمامي بدن خود مقابل حجر الأسود باشد .
سنتهاي‌ طواف‌:
1- اضطباع‌ (براي‌ مردان) .
2- رمل‌ درسه‌ شوط‌ كامل‌ (براي‌ مردان) .
3- شروع‌ طواف‌ از جهت‌ ركن‌ يماني‌ نزديك‌ حجر اسود.
4- استلام‌ حجر اسود و بوسيدن‌ آن‌ در صورتي‌ كه‌ براي‌ ديگران‌ زحمتي‌ ايجاد نشود.
5- استلام‌ ركن‌ يماني.
6- نزديك‌ بودن‌ به‌ خانه‌ كعبه‌ هنگام‌ طواف‌ (براي‌ مردان).
7- انجام‌ پياپي‌ اشواطِ‌ طواف.
کيفيت انجام عمره : در عمره اول بايد كيفيت ذيل را مد نظر داشته باشيم:
اساس عمره برچهار چيز است:
1- احرام : عبارت از نيت دخول در عمره با صيغه (لبيک اللهم بعمرة) است
شخص معتمر از لباس مفصل و دوختـه خود بيرون آمده ولباس احرام معمول که لنگ ﭙا ودوش است مي ﭘوشد , سـﭘـس درحالت ايستاده وروي بطرف قبله باصداي بلند شروع به (لبيک اللهم لبيک لبيک لا شريک لک لبيک إن الحمد والنعمة لک والملک لا شريک لک) مي کند وآن را تا انجام طواف ادامه ميدهد, چنانچه بعلت ﭘيش آمدي احتمال قطع عمره اش مي دهد صيغه (اللهم محلي حيث حبستني) به آن بيفزايد , در اينصورت قرباني براونيست , ومي تواند درآينده حج وياعمره نمايد جز حج فرض که بايد قضا کند.
غسل كردن واستعمال بوي خوش قبل از احرام سنت است .
زنان هر نوع لباسي جز لباس زينتي را مي ﭘو شند و از ﭘوشيدن دست کش و نقاب صورت خو داري مي نمايند، بهتر است که احرام بعد از نماز فرض ويا سنتي منعقد شود، خود احرام داراي نماز بخصوصي نيست، پس از ورود به إحرام هفت چيز بر مردان و زنان محرم و دو چيز فقط بر مردان محرم حرام ميشود :
1) تراشيدن و کوتاه کردن موي سر و هر موي ديگر بدن
2) کوتاه کردن ناخن دست و ﭙا
3) استعمال بوي خوش
4) عقد ازدواج چه براي خود وچه براي ديگران
5) بوسه زدن ولمسي که شهوت بر انگيز باشد
6) آميزش نمودن باهمسر خود
7) شکار کردن حيوانات بري و وحشي حلال گوشت مانند آهو و شکار کردن ﭙرنده
انجام اين هفت چيز بر زنان ومردان محرم حرام آست.
دو چيز ديکر از محرمات مختص به مردان است
1) پوشيدن موي سر
2) پوشيدن لباس مفصل و دوخته شده
سنت است که محرم جهت ورود به مکه غسل زند , و به مسجد الحرام که رسيد ﭘا ي راستش راجلو وبا خواندن دعاي «اللهم صل علي محمد وسلم , اللهم افتح لي ابواب رحمتک» وارد مسجد الحرام شود , به محض ديدن خانه کعبه دستش را بلند و دعاي «اللهم أنت السلام، ومنک السلام، فحيينا ربنا بالسلام » خوانده و به طرف حجر الأسود رفته (اگر ازدحام مردم بود روبروی حجر الاسود شده) وطواف خود را شروع کند
2- طواف : سپس نيت طواف نموده وشروع به انجام آن مي کند , در صورت امکان حجر الأسود را با دست راستش گرفته و مي بوسد , وبرآن سجده مي کند , چنانچه ممکن نبود لمس کرده ودستش را مي بوسد و اگر باز هم ممکن نبود بسوي آن اشارة مي کند , إين کار را در هر دور از طواف خود انجام مي دهد , سپس کعبه و حجر الأسود را از طرف چه خود قرار داده و از آنجاﺌيکه خط کشيده شده الله أکبر گويان طوافش را شروع مي کند , به رکن يماني که رسيد فقط به آن دست مي کشد و: « ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النار» مي گويد طواف داراي دعاي بخصوصي نيست، شخص در آن مي تواند قرآن بخواند وهر دعاي ديگر بکند در طواف ستر عورت وطهارت شرط است , بنا بر اين شخص عريان وزن حاﺌض جايز نيست طواف نمايند، طواف هفت دور است وهر دوري از حجر الآسود شروع وبه آن ختم مي شود.
در اولين طواف (طواف قدوم) مراعات دوچيز سنت است :
1- اضطباع : عبارت از قرار دادن وسط لباس احرام زير بغل راست وانداختن دو طرف آن برروي کتف چپ , به گونه اي که کتف راست آشکار بماند است إين امر خاص به مردان مي باشد.
2- رمل : عبارت از سرعت رفتن در طواف با گامهاي متقارب به همديگر است , إين کار درسه دور اول از طواف خود انجام مي دهد
سـﭘس در صورت امکان بسوي مقام ابراهيم رفته ودورکعت نمازرا نزد مقام ابراهيم به گونه اي که مقام ميان خود وکعبه قرار داده , در رکعت اول سورة « کافرون » ودر رکعت دوم سورة «إخلاص» مي خواند سـﭘس بطرف چاه زمزم رفته و از آن آب مي نوشد، وبه حجر الاسود بر گشته وآنرامي بوسد.
سعي در ميان صفا ومروه : ﭘـس از طواف بسوي کوه صفا بالا رفته تاجا ﺌيکه کعبه را مشاهده روي بطرف آن دستش را بلند نموده و سه بار (الله أکبر) و (لا إله إلا الله وحده لا شريک له , له الملک وله الحمد , يحيي ويميت وهو علي کل شي قدير , لا إله إلا وحده لا شريک له , أنجز وعده , ونصر عبده , وهزم الأحزاب وحده) مي گويد , سعي داراي دعاي مخصوصي نيست , هر دعايـي که خواست در آن مي کند , بهتر است که دعاهاي وارده از ﭘيامبر و اصحاب بنمايد , سپس از صفا بسوي مروه سرازير شده تا به ستون سبز رسيده از آنجا تاستون سبز بعدي سرعت رفته , سـﭘـس بصورت عادي تا کوه مروه بالا مي رود , به مروه که رسيد , روي بطرف قبله دستش را بلند و ما نند دعاي صفا تکرار مي نمايد , سـﭘس از مروه بسوي صفا بالا رفته جاي سرعت , سرعت گرفته وجاي راه , راه مي رود إين کار را هفت بار انجام مي دهد , از صفا تا مروه يک بار و از مروه تا صفا يک بار محسوب , وسعي خود را به مروه ختم مي کند .
ترتیب سعي‌ بين‌ صفا و مروه:‌
پس‌ از نوشيدن‌ آب‌ زمزم‌ و دعا، به‌ «مَسعي» (محل‌ سعي) برود.
سعي‌ ميان‌ دو كوه‌ كوچك‌ به‌ نام‌ «صفا» و «مروه» كه‌ در حال‌ حاضر در طرح‌ توسعه‌ي‌ مسجد الحرام‌ قرار گرفته‌اند به‌ عنوان‌ سنت‌ حضرت‌ هاجر ‘ مادر حضرت‌ اسماعيل‌ ‌ انجام‌ مي‌گيرد.
كوه‌ كوچك‌ صفا در جهت‌ جنوبي‌ خانه‌ي‌ كعبه‌ و به‌ فاصله‌ي‌130 متر و كوه‌ مروه‌ در جهت‌ شمال‌ شرقي‌ خانه‌ي‌ كعبه‌ و به‌ فاصله‌ي‌300 متر از آن‌ قرار دارد. «مَسعي» به‌ مسير بين‌ صفا و مروه‌ گفته‌ مي‌شود كه‌ فاصله‌ي‌ آن ‌5/394 متر است.
‌سعي‌ از صفا شروع‌ و به‌ مروه‌ ختم‌ مي‌شود و هفت‌ بار شوط‌ بين‌ صفا و مروه‌ يك‌ سعي‌ كامل‌ است.
شروط سعي بين صفا و مروه
1 ـ نيت و قصد كردن .
2 ـ پي در پي بودن سعي و فاصله كم مانعي ندارد .
3 ـ اينكه سعي بعد از طواف باشد اگر هم سعي او سنت بود .
4 ـ ابتداي سعي بايد از كوه صفا شروع شود و به كوه مروه پايان يابد .
5 ـ اينكه سعي بين كوه صفا و مروه هفت مرتبه باشد .
سنتهاي‌ سعي‌:
1- اشواطِ‌ سعي‌ پياپي‌ باشند.
2- سعي‌ با طهارت‌ انجام‌ گيرد.
3- هنگام‌ قرار گرفتن‌ بر صفا و بر مروه‌ روبروي‌ خانه‌ي‌ كعبه‌ بايست‌ و تكبير (الله أكبر) و تهليل‌ (لا اًله‌ اً‌لا الله) بگو و درود و دعا بخوان.
4- ميان‌ دو ستون‌ سبز رنگ، سرعت‌ سعي‌ را بيشتر كن‌ و حالت‌ دوندگيِ‌ آرام‌ به‌ خود بگير و اين‌ دعا را بخوان: رَبِّ اغفِر وَ‌ارحَم‌ وَ‌تَجَاوَز عَمَّا تَعلَمُ، إنَّكَ‌ أَنتَ‌ الأَ‌عَزُّ‌ الأَكرَمُ           • .
5- هنگام‌ شروع‌ نماز جماعت، شوط‌ سعي‌ را قطع‌ كن‌ و به‌ جماعت‌ بپيوند و پس‌ از سلام، شوط‌ را از سر شروع‌ كن.
6- هنگامي‌ كه‌ روي‌ صفا و يا مروه‌ قرار مي‌گيري‌ اين‌ دعا را سه‌ بار بخوان:
«ألله أكبر، الله أكبر، الله أكبر، وَ‌الحمدُلله، الله أكبر عَلَي مَا هَدَ‌انَا، وَ‌الحَمدُ ‌لله عَلَي مَا أَو‌لاَنَا، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيْكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِيْ وَيُمِيْتُ، وَهُوَ عَلَي كُلِّ شَيْءٍ قَدِيْرٌ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ، أنجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ اْلأَحْزَابَ وَحْدَهُ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ، وَلاَ نَعْبُدُ إِلاَّ إِيَّاهُ، مُخْلِصِيْنَ لَهُ الدِّيْنَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُوْنَ » .
3- ترا شيدن ويا کوتاه کردن موي سر : سـﭘس موي سر خود را کوتاه مي کند ويا مي ترا شد , مرد در صورتيکه متمتع باشد کوتاه کردن برايش بهترست , در غير إين صورت ترا شيدن بهترست , و زن موي سر خود را جمع نموده وبه آندازﮤ يک سر انگشت فقط کوتاه مي کند , کوتاه کردن وترا شيدن چه در مرد وچه درزن بايد همـﮤ سر را فراگيرد
باانجام اين چهار موردي که ذکر شد شخص معتمر از عمره خود فارغ شده و همه چيز برأو حلال مي شود بعد از اين تا روز (ترويه) که روز هشتم ذي الحجة است منتظر , سـﭘس در قبل ازظهر إين روز احرام به حج بسته و شروع به اعمال حج مي کند.
خروج‌ از احرام‌ براي‌ مُعتَمِر و مُتَمَتٍّع‌:
پس‌ از فارغ‌ شدن‌ از سعي، سر خود را بتراش‌ و يا موها را كوتاه‌ كن.
با اين‌ عمل‌ از احرام‌ عمره‌ و يا حج‌ تمتع‌ خارج‌ مي‌شوي.
«مُفرِد» و «قَارِن» حلق‌ و قصر نمي‌كنند بلكه‌ در احرام‌ باقي‌ مي‌ مانند.
‌ماندن‌ در مكه‌:
سپس‌ تا روز هشتم‌ ذي‌ الحجه‌ در مكه‌ي‌ مكرمه‌ بمان‌ و به‌ كثرت‌ طواف‌هاي‌ نافله‌ انجام‌ بده‌ و بكوش‌ تا نمازها را با جماعت‌ در مسجد الحرام‌ بخواني. و نيز زماني‌ كه‌ در مسجد الحرام‌ هستي‌ پيوسته‌ نگاهت‌ را بر خانه‌ي‌ كعبه‌ قرار بده‌ زيرا نگاه‌ كردن‌ به‌ خانه‌ي‌ كعبه‌ عبادت‌ است.
رسول‌ اكرم ‌ فرمودند:
«يك‌ نماز در مسجد من‌ بيش‌ از هزار نماز در ديگر مساجد ثواب‌ دارد مگر مسجد الحرام‌ كه‌ يك‌ نماز در آن، بيش‌ از يكصد هزار نماز ثواب‌ دارد».
(يعني‌ به‌ اندازه‌ي‌ نماز پنجاه‌ و پنج‌ سال‌ و شش‌ ماه‌ و بيست‌ شب‌ در ديگر مساجد).
بعضي از اشتباهات و خطاها در اثناي طواف
 بعضي از حجاج هنگام طواف اشتباهاتي انجام ميدهند كه بايد از آن برحذر بود:
 بعضي از طواف كنندگان به داخل حجر اسماعيل ؛ رفته، ولي قول صحيح اين است كه طواف داخل حجر اسماعيل ؛ باطل است، و هركس اينرا انجام داد بايد به اندازه هر شوط آنرا اعاده كند، چون حجر اسماعيل ؛ جزوي از كعبه است، ومسلمان مأمور است تا دور كعبه را طواف كند نه داخل آن را.
 بعضي از طواف كنندگان نه تنها تمامي اركان و نبش كعبه، بلكه به تمامي ديوارهاي كعبه، و مقام ابراهيم ؛ دست كشيده و مسح مي كنند، و رسول الله  غير از حجر الأسود و ركن اليماني چيز ديگري را استلام نكردند.
 بعضي ها در اثناي طواف صداي خود را بلند ميكنند، و مزاحم برادران ديگران مي شوند، و همچنين براي بوسيدن حجر الأسود و نماز خواندن پشت مقام ابراهيم، و در بعضي وقتها براي بوسيدن آن دعوا و مخاصمه مي شود، و اين درست نيست، و ميان زنان و مردان اختلاط بوجود ميآيد، و اين فتنه و اذيت مسلمانان است، و زدن و دشنام به ديگران جايز نيست، و بايد اخلاق انسان در مقابل اشتباهات ديگران و اساءت آنان در اين جا گذشت و بخشش باشد.
 بعضي ها براي هـر شوط دعاي ويژه اي از كتابهاي خاصي مي خوانند، كه اين يك نوع بدعت بشمار ميرود، و از رسول الله  هيچ دعائي بجز            •  كه بين ركن اليماني و حجر الأسود گفته مي شود، چيز ديگري وارد نشده است.
و از پيروي رسول اكرم  اين است كه هيچ دعاي خاصي در شوط اول تا شوط هفتم نخواني، و در آخر اين كتاب چند دعاي برگزيده از قرآن كريم و سنت پيامبر  آورده ايم تا با آن ها دعا كني و تو را از خواندن دعاهاي ديگر بي نياز مي كند.
سعي عمره
اي برادر! سپس به سوي صفا و مروه متوجه ميشوي، و آنهم دو كوهي است كه هاجر همسر إبراهيم ؛ هنگامي كه تشنگي بر پسرش اسماعيل ؛ شدت گرفت بر آن بالا رفت تا دنبال آبي بگردد، و از صفا پائين آمده و كمي راه رفته سپس كمي دويده، سپس باز راه رفته تا اينكه به كوه مروه مي رسيد، و از آن بالا ميرفت، تا كسي را پيدا كند و آب براي خود و پسرش بياورد، تا اينكه خدا فرج آورد و آب از نزد اسماعيل ؛ بيرون آمد. برادر عمره كننده! اگر به كوه صفا نزديك شدي اين آيه را تلاوت كن:  •                      •     [البقرة :158].
اين آيه را در وقت نزديك شدن به كوه صفا قبل از بالا رفتن تلاوت مي كني، و غير از اينجا بدايت شوط اول در جاي ديگر تلاوت نمي شود، و در هر شوط تكرار نمي شود، سپس به كوه صفا بالا برو، و لازم نيست تا آخر كوه بالا روي، بلكه كمي از آن كافي است تا اينكه زمين هموار شود، سپس به سوي كعبه متوجه شده بـگو: ((الله أكبر، الله أكبر، الله أكبر، لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد، وهو علي كل شيء قدير، لا إله إلا الله وحده، أنجز وعده، ونصر عبده، وهزم الأحزاب وحده)).
الله بزرگ است (سه بار)، به جز الله، معبود ديگري بحق وجود ندارد، يگانه است و شريكي ندارد، پادشاهي از آن اوست، وستايش مخصوص اوست، او بر هـر چيـز توانا است، بجـز او معبـود ديگري بحق وجود ندارد، يگانه است، اوست كه وعـده اش را تحقق بخشيد، و بنده اش را پيروز كرد، و به تنهايي گروه ها را شكست داد.
اين ذكر را سه بار تكرار كرده و بين آنها از خير دنيا و آخرت براي خود و ديگران مي خواهي، و اگر از سه بار كمتر باشد إن شاء الله اشكالي ندارد.
و دست خود را بلند مكن مگر در حال دعا، و در حال تكبير لازم نيست آنرا بلند كرد.
سپس از كوه صفا پايين آمده به طرف كوه مروه بطور عادي راه رفته، خدا را ياد كرده و براي خود و اهل و برادران مسلمان دعا ميكني وقتي كه به اولين نشان سبز رنگ رسيدي، در اينحال كمي دويده تا به نشان دوم برسي، تا آنجائي مي تواني، سپس راه رفته تا به كوه مروه برسي، و هنگام رسيدن به كوه مروه بالا رفته رو به قبله مي كني، و آنچه را كه در كوه صفا انجام دادي آنرا تكرار مي كني آنهم عبارتست از: سه بار: ((الله أكبر، الله أكبر، الله أكبر، لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد، وهو علي كل شيء قدير، لا إله إلا الله وحده، أنجز وعده، ونصر عبده، وهزم الأحزاب وحده))، و بين آنها دعا مي كني.
سپس رفته تا اينكه به نشان سبز برسي، و همچنان كه ذكر شد انجام ميدهد تا به كوه صفا برسد.
و همينطور سعي را هفت بار انجام بدهد و شوط هفتم بايد به كوه مروه پايان يابد، هر بار كه از كوه صفا به مروه رفت، يك شوط، و از كوه مروه به صفا، يك شوط بحساب مي رود.
آرام راه رفتن در ابتداي سعي اشكالي ندارد، و اگر خسته شدي استراحت كن، و يا با گاري آنرا بپايان برسان، اگر وقت نماز رسيد و در سعي بودي، نمازت را ادا كن و از همانجا كه سعي را قطع كرده اي آنرا ادامه ميدهي.
و در اثناي سعي مستحب است كه انسان وضوء داشته باشد، و اگر سعي كرد و در حال طهارت نبود، سعي او صحيح است، همچنين زن اگر حيض داشت يا نفاس بود، سعي او درست است، چون در سعي طهارت شرط نيست، بلكه مستحب است.
آخرين اعمال عمره
برادر مسلمان! بعد از هفت شوط سعي كه از كوه صفا شروع شده بود و در كوه مروه به پايان رسيد، موي سر خود را تيغ مي زني، اگر نسك تو متمتع بود، و وقت حج نزديك نباشد، اگر براي حج وقت كافي باشد كه موي سرت بلند شود، اگر وقت حج نزديك بود موي سر خود را كوتاه مي كني، و بايستي كوتاه كردن مو شامل تمامي سر شود، نه مانند بعضي از مردم كه فقط به كوتاه كردن بعضي از موي سر اكتفا مي كنند.
زن از هر زلفهء خود به اندازهء يك بند انگشت موي خود را كوتاه مي كند.
برادر مسلمان! اگر سر خود را تراشيدي و يا كوتاه كردي، چنانكه خدا امر فرموده، و رسول الله ص سنت كرده است، عمره ات به پايان رسيده است، و نسك خود را اتمام كرده اي، و بعد از اين همه چيز كه قبل از پوشيدن احرام از محظورات احرام بر تو حرام شده بود، بر تو حلال مي شود، و لباس خود را مي پوشي، و عطر استعمال مي كني، و همسرت بر تو، و هم چنين ساير محظورات احرام بر تو حلال مي شود.
ولي برادرم حاجي محترم! اگر حج تو قارن و يا مفرد باشد موي سر خود را تراشيده يا كوتاه نمي كني، بلكه در احرام خود باقي مي ماني تا اينكه روز عيد از احرام بيرون آمده حلال شوي.
کيفيت انجام مراسم حج
تمام مراسم حج در ﭘـنج ويا شش روز بصورت زير انجام مي شود
روز أول : ‌روز ترويه‌ (هشتم‌ ذي‌ الحجه)
روز أول حج , که روز هشتم ذي الحجة , و روز (تروية) نامند حجاج قبل از ظهر إين روز از همان جاي سکونت خود در مکه , احرام به حج بسته , تمام کارهای را که در احرام به عمره انجام داده , انجام مي دهند , جزاينکه با صيغـه « لبيک حجا» بجاي « لبيک عمرة » وارد حج مي شوند پس‌ از خواندن‌ نماز فجر اين‌ روز در مكه‌ي‌ مكرمه، براي‌ حج‌ احرام‌ ببند مانند احرام‌ عمره‌ و بعد از دو ركعت‌ احرام‌ اين‌ دعا را با تلبيه‌ بخوان:
«اللهُمَ‌ إنِّيْ أُرِيدُ‌ الحَجَّ‌ فَيَسِّرهُ‌ لِي‌ وَ‌ تَقَبَّلهُ‌ مِنِّي‌، إنَّكَ أَنتَ‌ السَّمِيعُ‌ العَلِيمُ، لَبَّيْکَ‌ اللَّهُمَّ‌ لَبَّيْکَ….».
و تلبيـه خود را چنانکه در مبحث عمره گذشت تا روز رمي « جمرة عقبة» ادامه مي دهند , و جهت احتمال بروز مانعي وقطع حج بهتر است که صيغه شرطيـه « محلي حيث حبستني » به صيغـه حج خود بيفزايند , ﭘس از احرام به حج روانـه سر مني شده , و نماز ظهر وعصر , مغرب وعشاﺀ دو رکعت دو رکعت در وقت خود بصورت قصر در آنجا بجاي مي آورند , همچنين نماز صبح روز نهم را هم در مني مي خوانند
حجاج اهل مکه همانند ساير حجاج در مني و عرفات ومزدلفة نماز خود را قصر مي کونند
روز دوم : روز دوم که روز نهم ذي الحجة است (روز عرفه) روز عرفه روز مباركي است خداوند به سبب فراواني خيرات در آن، و نزول فرشتگان رحمت در آن روز، در قرآن به آن سوگند خورده است، هيچ وقت شيطان حقيرتر و پست تر از اين روز ديده نشده است.
پس‌ از اداي‌ نماز فجر روز عرفه‌ در مني، تا طلوع‌ آفتاب‌ منتظر باش‌ پس‌ از طلوع‌ آفتاب‌ به‌ سوي‌ صحراي‌ عرفات‌ براي‌ اداي‌ ركن‌ بزرگ‌ حج، حركت‌ كن‌ و در مسير راه‌ مشغول‌ تلبيه، دعا و توجه‌ به‌ سوي‌ خدا باش‌ و مستحب‌ است‌ كه‌ هنگام‌ حركت‌ اين‌ دعا را بخواني: «اللهُمَّ‌ اِلَيکَ تَوَجَّهتُ‌ وَ‌وَجْهُکَ‌ الكَرِيمُ أَرَدتُّ، فَاجْعَلْ‌ ذَنبِي‌ مَغفُوراً، وَ‌حَجِّي‌ مَبرُوراً، وَ‌ارحَمنِي‌ إنَّكَ‌ عَلَي كُلِّ شَيءٍ‌ قَدِيرٌ» . , يعنی ﭘـس از طلوع آفتاب إين روز , حجاج از مني بطرف سر زمين عرفات حرکت مي کنند , در راه خود در صورت امکان در جاي بنام «نمره» تا قبل زوال خورشيد منزل مي گيرند , ترک اينجا اشکالي ندارد , زيرا که سنت است , ﭘـس از ميل خورشيد بطرف مغرب در محلي بنام «عرنه» که ﭘـيش از عرفات است فرود آمده و امام خطبه اي را به تناسب زمان ومکان ايراد مي مي کند , سـﭘس با يک اذان و دو اقامه نماز ظهر و عصر را دو رکعت دو رکعت در وقت ظهر «جمع تقديم» مي خوانند , چنانچه براي حاج اقامه نماز با امام ميسر نبود خودش به تنهايي نماز مي خواند , سـﭘس وارد سر زمين عرفات شده و بسوي «جبل الرحمة» مي روند , همه سر زمين عرفات موقف است هر کجاکه به ايستند موقف عرفات است.
‌وقوف‌ به‌ عرفات‌:
هنگامي‌ كه‌ به‌ محدوده‌ي‌ عرفات‌ وارد شدي‌ در آنجا وقوف‌ كن‌ و تمام‌ محدوده‌ي‌ عرفات‌ محل‌ وقوف‌ است‌ مگر «بَطنِ‌ عُرنَة» كه‌ وقوف‌ در آن‌ صحيح‌ نيست.
بهتر اين‌ است‌ كه‌ نزديك‌ جبل‌ الرحمة‌ (كوه‌ رحمت) وقوف‌ كني.
‌در ميدان‌ عرفات‌ رو به‌ روي‌ قبله‌ بايست‌ و دستها را به‌ بارگاه‌ مولاي‌ كريم‌ بلند كن‌ و با خشوع‌ و خضوع‌ براي‌ حال‌ زار خود و مسلمين‌ دعا كن‌ و با اصرار و زاري‌ تمام‌ از خداوند بخواه‌ زيرا در اين‌ روز خداوند با رحمتهاي‌ خاص‌ خود به‌ سوي‌ بندگان‌ خويش‌ در عرفات‌ متوجه‌ مي‌شود.
‌گردهم‌ آمدن‌ حجاج‌ در ميدان‌ عرفات‌ ياد آور حشر در ميدان‌ محشر روز قيامت‌ است‌ پس‌ آن‌ روز را نيز بياد آور، هر دعايي‌ كه‌ ياد داشته‌ باشي‌ و با هر زباني‌ كه‌ بخواني‌ اشكالي‌ ندارد ولي‌ بهتر است‌ كه‌ اين‌ دعا را بسيار بخواني: «لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيْكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَي كُلِّ شَيْءٍ قَدِيْرٌ» .
‌نماز ظهر و عصر را در وقت‌ نماز ظهر بخوان‌ براي‌ اين‌ دو نماز يك‌ اذان‌ و دو اقامه‌ گفته‌ مي‌شود.
لازم‌ است‌ كه‌ تا غروب‌ آفتاب‌ در عرفات‌ بماني‌ و بعد از غروب‌ آفتاب‌ به‌ سوي‌ مزدلفه‌ حركت‌ كني.
‌ اشتباهاتي كه در روز عرفه رخ مي دهد
بعضي از حجاج در روز عرفه اشتباهاتي انجام ميدهند و ما آنرا ذكر مي كنيم تا از آن برحذر باشي.
1 ـ بعضي از حجاج خارج از حدود عرفه مي نشينند، در حاليكه با نشانه ها حدود آن معين شده است، آنها ارشاد و راهنمائي مي شوند، ولي چون عجله دارند تا از عرفه بيرون روند قبول نمي كنند، و اين ركن بزرگ را از بين مي برند، رسول الله ص مي فرمايد: ((الحج عرفة)). [أبوداود والترمذي].
حج همان روز عرفه و نزول در عرفه است.
2 ـ بعضي از حجاج براي رسيدن به جبل الرحمه خود را به زحمت مي اندازند، و خود را به كوه و سنگ هاي آن مي مالند و معتقدند كه براي آن ويژگي خاصي است، در حاليكه اين يك نوع بدعت است بايد از آن اجتناب ورزيد، و براي حاج كافي است كه داخل حدود عرفه در هر جا كه باشد بايستد.
3 ـ بسياري از حجاج در روز عرفه به شوخي و خنده و سخناني بي فايده مشغول مي شوند، و ذكر خدا و دعا و استغفار را در اين موقف بزرگ ترك مي كنند.
4 ـ بعضي از حجاج در حال دعا كردن رو به كوه كرده و قبله را پشت سر خود، يا در دست راست، يا دست چپ خود قرار مي دهند، ولي سنت اين است كه اگر ميسر شد كوه را بين خود و بين قبله قرار داد، و اگر ميسر نشد ـ غالباً چنين خواهد بود ـ بسبب ازدحام زياد ـ سنت اين است كه در حال دعا رو به قبله كند، اگر كوه جلو حاج نباشد.
5 ـ بعضي از حجاج قبل از غروب آفتاب از عرفات خارج مي شوند، و اين جايز نيست، و بايد حاج از عرفات خارج نشود تا اينكه آفتاب غروب كند، تأسي و اقتدا به رسول الله ص كند چنانكه فرمودند: ((خذوا عني مناسككم)).
مناسك خود را از من بياموزيد.
6 ـ بعضي از حجاج در خروج از عرفه عجله كرده و تلبيه را فراموش مي كنند، و تمام تلاش او اين است كه هر چه زودتر به مزدلفه برسد، و اولي و افضل اين است كه با سكونت و وقار رفته و در جايي كه ازدحام نيست، عجله كند، و در مكان ازدحام با آرامش راه برود، و تلبيه بگويد.
شب‌ گذراني‌ در مُزدَلِفَه:‌
تا غروب‌ آفتاب‌ در عرفات‌ بماني‌ وقتي‌ آفتاب‌ غروب‌ كرد، به‌ سوي‌ مزدلفه‌ با آرامش‌ و وقار حركت‌ كن‌ و به‌ دعا و ياد الهي‌ و اذكار و اوراد، مشغول‌ باش. نماز مغرب‌ را در عرفات‌ نخوان‌ بلكه‌ پس‌ از اينكه‌ به‌ مزدلفه‌ رسيدي، نماز مغرب‌ و عشا را جمع‌ كن. و بهتر اين‌ است‌ كه‌ نزديك‌ مشعر الحرام‌ «جبل‌ قزح» قرار بگيري‌ و إلا هر كجا كه‌ ميسر شد، مگر در «وادي‌ مُحَسٍّر» كه‌ در آنجا وقوف‌ صحيح‌ نيست.
‌شب‌ عيد را بايد در مزدلفه‌ باشي. در اين‌ شب‌ کوشش نما تا شب زود بخوابی‌ و پيش‌ از طلوع‌ فجر مقداري‌ بخواب‌ و پس‌ از اداي‌ نماز فجر نيز در آنجا وقوف‌ كن. در مزدلفه‌ نيز هر دعايي‌ كه‌ برايت‌ ميسر شود بخوان.
‌گرد آوري‌ سنگريزه‌ها از مزدلفه:‌
از مزدلفه‌ سنگريزه‌ مقداري‌ بزرگتر از دانه‌ي‌ نخود براي‌ رَميِ‌ جَمَرَ‌ات‌ گرد بياور. سنت است كه فقط هفت سنگريزه براي رمي جمرة العقبة روز عيد از مزدلفه جمع كني، ولي بقيهء سنگريزه ها از مني جمع ميشود، اين بهتر است، و از هر جا كه سنگريزه ها برداشته شود جايز است، اما بسياري از مردم معتقدند كه بايد سنگريزه ها از مزدلفه جمع شود، و اين اعتقاد صحيح نيست، بلكه از هر دو جا (مزدلفه و مني) جايز است.
و اين سنگريزه ها از دانهء نخود كمي بزرگتر است، و رسول اكرم  از غلو و زياده روي در دين، و از اينكه حجم اين سنگريزه ها بزرگ باشد نهي فرموده اند.
[النسائي، وابن ماجه، وأحمد وغيرهم، وصححه الألباني].
و هرگاه سنگريزه ها را از مزدلفه جمع كردي با رعايت بسوي مزدلفه برو، و بسيار تلبيه بگو، و مستحب است هرگاه به وادي محسّر، كه درّه اي بين مزدلفه و مني است رسيدي در سير و حركت خود تند بروي، ولي بدون اذيت و آزار ديگران، چنان كه رسول الله  آنرا انجام دادند، [مسلم].
و رسول الله  براي زنان و بچه ها در شب مزدلفه رخصت داده تا آخر شب بعد از ناپديد شدن مهتاب براي رمي جمره العقبه از مزدلفه به مني بروند. در حاليكه ربع شب و يا نزديك به ربع آن باقي مانده است.
[روايت بخاري، ومسلم، وديگري روايت أبو داود ونسائي].
و اين حكم خاص و ويژه به اينهاست، اما مرداني كه تحمل زحمت دارند، بر آنها واجب است كه بعد از طلوع آفتاب جمره العقبه را رمي كنند، تا اينكه به رسول الله  . تأسي و اقتداء كرده باشند.
‌حركت‌ به‌ سوي‌ مِني:‌
پيش‌ از طلوع‌ آفتاب‌ و بالا آمدن‌ آن، از مزدلفه‌ به‌ سوي‌ مني‌ حركت‌ كن‌ و در بين‌ راه‌ به‌ دعا و اذكار مشغول‌ باش‌ و بسيار تلبيه‌ بگو وقتي‌ به‌ مِني‌ رسيدي‌ مي تواني اين‌ دعا را بخواني:
«اَلْـحَمْدُ‌ لله الَّذِ‌ي‌ بَلَّغَنِيهاَ‌ سَالِماً‌ مُعافي، اَللهُمَّ‌ هَذِه‌ مِني قد أَتَيتُهَا وَ‌أَنَا عَبدُکَ‌ وَ‌قَبضَتک، أسأَلُکَ‌ أن‌ تَمُنَّ‌ عَلَيَّ‌ بِمَا مَنَنتَ‌ بِهِ‌ عَلَي‌ أَولِيَائِکَ، اللهُمَّ‌ إنِّيْ أَ‌عُوذُ‌ بِک‌َ مِنَ‌ الحِرمَانِ‌ وَ‌مِنَ‌ المُصِيبَةِ‌ فِي‌ دِينِي‌ يَا أَرحَم‌ الرَّ‌احِمِينَ» .
در سر زمين عرفات روي بطرف قبله, دست به دعا ومشغول راز و نياز وستايش مي شوند , بهتر است که با دعاهاي وارده از ﭘيامبر واصحاب دعا نمايند و بهترين دعا «لا إله إلا الله وحده لا شريک له له الملک وله الحمد وهو علي کل شيﺀ قدير» است , تا غروب آفتاب در سر زمين عرفات مانده , ﭘـس از غروب آفتاب از آنجا روانـه «مزدلفه» شده , به مزدلفه که رسيده , اذان واقامه مغرب گفته و سه رکعت نماز مغرب ودو رکعت نماز عشاﺀ را بصورت جمع بجاي مي آورند
روز سوم : روز سوم حج , که روز دهم ذي الحجة , و روز عيد قربان است حجاج بعد از نماز صبح در مزدلفه در صورت امکان به «مشعر الحرام» که کوهي در مزدلفه است رفته , ودر آنجا روي بطرف قبله به «الحمدلله والله آکبر ولا إله إلا الله وحده لا شريک له» ودعا مي ﭙردازند , هوا که خوب روشن شد قبل از طلوع آفتاب اين روز از مزدلفه با وقار و فروتني و سکونت تلبيه گويان بسوي مني جهت رمي ستون بزرگ «جمرة عقبة» حرکت و به «بطن محسر» در مني که رسيده کمي شتابان , راه وسط را که بسوي «جمرة عقبة» مي رود در ﭙـيش گرفته وجهت رمي به« جمر عقبه» مي روند
در إين روز حجاج پنج چيز انجام مي دهند :
1- رمي ستون بزرگ «جمرة عقبة» که نزديک به مکه و در منتهاي مني وآخرين ستون است , هفت سنگ ريزه را که کمي از دانـه نخود درشت تر از سر زمين مني چيده و به گونه اي که مکه از طرف چـﭗ ومني از طرف راست خود قرار داده روي به جمره عقبه نموده و آن را رمي مي کنند , وبا هر ﭙرتابي «الله أکبر» مي گويند , در اينجا تلبيه حجاج ﭙايان مي يابد , رمي جمره عقبه حتما بايد بعد از طلوع خورشيد روز دهم صورت گيرد , در صورتيکه رمي قبل از زوال خورشيد مشکل, ومشقت بار باشد , جايز است که بعد از زوال وحتي تا ﭙاسي از شب چنانکه در حديث «الراعي يرمي بالليل ويرعي بالنهار» وارد است رمي نمايند. و در روزهاي‌ عيد تكبير را زياد بخوان.
2- سـﭙس حجاج در هر جاﺋـي از مني و مکه که بخواهند قرباني (دم‌ شكر). مي کنند
حاجی محترم! به‌ قربانگاه‌ برو و گوسفند سالم‌ و چاق‌ را به‌ عنوان‌ شكر نعمت‌ الهي‌ و اينكه‌ تو را توفيق‌ داده‌ تا حج‌ و عمره‌ را در يك‌ سفر انجام‌ دهي، ذبح‌ كن‌ و از گوشت‌ آن‌ خودت‌ بخور و به‌ فقرا و مساكين‌ نيز بده.
وقت قرباني چهار روز است : روز عيد وسه روز بعد از آن , چنانچه حاج قرباني نيافت سه روز در حج وهفت روز ﭙـس از باز گشت به محل خود روزه مي گيرد , هفت نفر هم مي توانند در يک شتر ويا گاو قرباني شريک شوند.
3- سـﭙس حاج سرش را مي تراشد و يا کوتاه مي کند(حلق يا تقصير) , براي مرد تراشيدن بهتر است، وزن همه موي سرش را جمع , وبه اندازه يک سرا انگشت کوتاه مي کند وحق تراشيدن را ندارد , با انجام إين سه موردي که گذشت «تحلل اول» حاصل ,و همه چيز جز جماع نمودن براي حاج حلال مي شود
4- سـﭙس حاج از مني به کعبه بر گشته و طواف «إفاضة» را که رکن حج است به همان گونه که در عمره گذشت انجام مي دهد , و همچنين دو رکعت نماز سنت نزد مقام إبراهيم چنانکه در عمره ذکر شد, بجاي مي آورد
5- ســﭙس چنانکه در عمره گذشت سعي مي کند , چون بصورت متمتع وارد حج شده دوبار سعي مي کند سعي اول جهت عمره , وسعي دوم جهت حج است , بر خلاف قارن ومفرد در صورتيکه بعد از طواف قدوم سعي نموده ديگر سعي بر آنان نيست , در غير اينصوت حتما بايد سعي نمايند.
با طواف إفاضة وسعي «تحلل آخر» حاصل , ﭙس از إين همه چيز بر حاج حلال مي شود
إين ﭙـنج مورد که گذشت بهتر است به ترتيب : اول رمي جمره عقبه : سـﭙس قرباني : سـﭙس تراشيدن و کوتاه کردن موي سر: سـﭙس طواف : سـﭙس سعي : انجام گيرد , مراعات ترتيب اين موارد شرعا الزامي نيست.
سـﭙس حجاج , در همين روز دهم ذي الحجة، بعد از طواف و سعي به مني برگشته و بقيه همين روز و سه روزه ايام تشريق جهت رمي جمار سه گانه , در مني مي ماند , در صورت وجود عذر مي تواند آنجا را ترک نمايد و نخوابد.
ايام‌ تشريق‌ و اعمال‌ آنها:
ايام‌ تشريق، روزهاي: يازدهم، دوازدهم‌ و سيزدهم‌ ذي‌ الحجه‌ هستند.
لذا پس‌ از طواف‌ زيارت‌ به‌ مني‌ برگرد و شب‌ يازدهم‌ را در مني‌ سپري‌ كن.
‌رمي‌ جمرات‌ سه‌‌گانه:‌
در روز دوم‌ عيد (روز يازدهم‌ ذي‌ الحجه) واجب‌ است‌ كه‌ هر سه‌ جمره‌ رمي‌ شوند.
‌پس‌ از زوال‌ آفتاب‌ به‌ «جمره‌ي‌ صُغر‌ي» (جمره‌ي‌ كوچك‌ اول) نزديك‌ «مسجد خِيف» برو و آن‌ را رمي‌ كن‌ و هنگام‌ رمي‌ همان‌ دعايي‌ را كه‌ قبلاً‌ ذكر شد بخوان.
‌سپس‌ به‌ گوشه‌اي‌ برو و مقداري‌ مكث‌ كن‌ و به‌ دعا و اذكار مشغول‌ باش‌ بعد از آن‌ به‌ «جمرة‌ الوُسطي» (جمره‌ي‌ دوم) برو و آن‌ را مانند جمره‌ي‌ قبلي‌ رمي‌ كن.
‌آنگاه‌ به‌ سوي‌ «جمرة‌ العُقبي» (جمره‌ي‌ سوم) برو و آن‌ را نيز رمي‌ كن‌ و پس‌ از رمي، توقف‌ نكن‌ بلكه‌ به‌ سوي‌ محل‌ اقامت‌ خويش‌ حركت‌ كن.
وقت‌ رمي‌ اين‌ روز تا طلوع‌ فجر روز بعد است.
‌رمي‌ روز دوازدهم:‌
بعد از زوال‌ آفتاب‌ وقت‌ رمي‌ شروع‌ مي‌شود و در اين‌ روز نيز مانند روز گذشته‌ جمره‌هاي‌ سه‌ گانه‌ را رمي‌ كن‌ و وقت‌ رمي‌ اين‌ روز تا طلوع‌ فجر روز بعد ادامه‌ دارد.
‌در اين‌ شبها و روزها در مني‌ مقيم‌ باش‌ و اوقات‌ خويش‌ را با تلاوت‌ قرآن، دعا و اذكار سپري‌ كن‌، و اگر ميسر باشد نمازها را در مسجد خيف‌ بخوان. در پايان‌ روز دوازدهم، از مني‌ به‌ سوي‌ مكه‌ حركت‌ كن‌ و در مسير راه‌ در محل‌ « وادي‌ مُحَصَّب» كه‌ در مَدخَلِ‌ مكه‌ بين‌ دو كوه‌ قرار دارد، مقداري‌ توقف‌ كن‌ و در يكي‌ از مساجد آنجا نمازهاي‌ فرضي‌ را بخوان‌ و يا هر مقدار كه‌ ميسر شد مكث‌ كن‌ سپس‌ به‌ مكه‌ برو.
روز چهارم : چنانچه قبلا تذکر رفت روز چهارم , که روز يازدهم ذي الحجة است , حجاج بعد از ميل آفتاب بطرف مغرب , ستونهاي سه گانه , بابيست و يک سنگ ريزه , هر ستوني با هفت سنگ ريزه , بشت سر هم رمي مي کنند , و باهر ﭙرتابي « الله أکبر» مي گويند , بترتيب اول جمره اولي که نزديک به مسجد خيف است رمي نموده , سـﭙس کمي بطرف راست آمده , روي بطرف قبله ايستاده ودست خودرا بلند ودعا مي کنند سـﭙس بسوي ستون وسطي رفته ورمي کرده , کمي بطرف چـﭗ , روي به قبله ايستاده و دست خودرا را بلند ودعا مي کنند , سـﭙس بسوي ستون بزرگ « جمرة عقبة» آمده و رمي نموده وبه جايگاه خود برمي گردند
روز پنجم وششم : روز ﭙنجم وششم , که روز دواز دهم و سيز دهم ذي الحجة است همانند روز يازدهم ستون هاي سه گانه را رمي مي کنند , چنانچه حاجی بعد از رمي روز دواز دهم وقبل از غروب آفتاب آن روز از مني خارج و به مکه بازگردد ديگر رمي بر او نيست , اما اگر آفتاب روز دواز دهم غروب کرد و در مني باقي مانده بود , همانند روز گذشته , روز سيز دهم , هم در مني باقي مانده وستونهاي سه گانه را رمي و به مکه مي آيد , ونماز ظهر را در مکه مي خواند و از چاه زمزم آب مي نوشد.
فقهاي اسلامي , و کالت در رمي جمار براي فرده ناتوان بعلت بيماري ويا کهولت سن و غيره جايز مي دانند , وکيل اول بجاي خود رمي نموده , سـﭙس بجاي موکلش , همچنين وکيل مي تواند هر ستوني اول بجاي خود سـﭙس بجايه موکلش رمي نموده , سـﭙس به ستون بعدي مي ﭙردازد , وکيل حتما بايد دانا ومتدين باشد , تعيين وکيل بنيت موکل انجام ميگيرد , همچنين حاجی در صورت وجود عذر مي تواند رمي دوروز را در يک روز جمع , و انجام دهد
ﭙـس از بازگشت حاج از مني به مکه تاهر وقتي که بخواهد مي تواند در مکه باقي بماند
طواف وداع :
حاجی به هنگام خروج از مکه و يا هنگام‌ قصد بازگشت‌ به‌ خانه‌ و پايان‌ مناسك‌ حج، آخرين‌ طواف‌ را كه‌ به‌ « طواف‌ وداع» (طواف‌ خداحافظي) معروف‌ است‌ انجام‌ بده‌ در اين‌ طواف، رمل، اضطباع‌ و سعي‌ نيست.
حتما بايد طواف وداع را همانند طواف قدوم وإفاضه انجام دهد سـﭙس خارج شود , چنانچه به جهت عذري بعد ازطواف وداع در مکه باقي ماند , حتما بايد دوباره طواف کند
بعد از طواف‌ دو ركعت‌ نماز طواف‌ را بخوان‌ و از آب‌ زمزم‌ بنوش‌ و آخرين‌ نگاه‌هايت‌ را بر خانه‌ي‌ كعبه‌ بيفگن، كنار ملتزم‌ بيا و با چسباندن‌ خويش‌ به‌ آن، دعاها و آرزوهاي‌ دنيوي‌ و اخروي‌ خويش‌ را به‌ بارگاه‌ خداوند متعال‌ عرضه‌ كن‌ و با دعا با خانه‌ي‌ كعبه‌ خداحافظي‌ كن.
رسول الله  فرمودند: ((لا ينصرفن أحدكم حتي يكون آخر عهده بالبيت)). [مسلم]، هيچكس (مكّه را ترك نكند) مگر اينكه آخرين اعمال و عهد و پيمان او طواف (كعبه) وداع باشد.
و درباره زن حائض و نفساء (زايمان) رخصت است كه طواف وداع را ترك كنند، ولي غير از اين افراد ترك طواف وداع براي كسي جايز نيست.
صفت طواف وداع مانند طواف عمره است، مگر اينكه حاج با لباس خود طواف مي كند، و در آن (رمل) و(اضطباع) سنت نيست.
برادر حاجی! بعد از طواف دو ركعت نماز سنت پشت مقام إبراهيم ؛ را اداء كن، سپس از حرم خارج شده و دعاي خروج از مسجد را بگو و آن هم ((بسم الله والصلاة والسلام علي رسول الله، اللهم إنّي أسألك من فضلك)). [مسلم وغيره]. به نام الله، و درود و سلام بر رسول الله ، الهي! من از تو فضل و احسانت را مي خواهم.
سپس با سلامتي و حفظ خدا به وطن خود بازگرد، اگر بعد از طواف وداع نماز فرضي آمد و يا خواستي نماز نافله اي بخواني اشكالي ندارد، ليكن بايستي زياد مكث نكني، بكوش كه طواف وداع آخرين توقف تو در مكه باشد.
طواف وداع بر زن حاﺋض ونفساء لازم نيست , وبدون طواف نمودن از مکه خارج مي شوند
حاجی ﭙـس از طواف وداع ﭙاي چـپ خود را جلو کرده و با خواندن دعاي «اللهم صل علي محمد وسلم اللهم أني أسألک من فضلک» از مسجد الحرام خارج مي شود.
‌جنايات‌ و جريمه ‌هاي‌ آن
جنايت‌ در حج‌ عبارت‌ است‌ از:
«ارتكاب‌ عملي‌ از اعمال‌ ممنوع‌ در حج‌ و يا ترك‌ واجبي‌ از واجبات‌ آن».
جنايت‌ بر دو قسم‌ است:
1‌- جنايت‌ در حرم.‌
‌2- جنايت‌ در احرام‌.
جنايت‌ در حرم‌ اين‌ است‌ كه‌ كسي‌ به‌ صيد حرم‌ مستقيما يا با اشاره‌ و راهنمايي‌ تعرض‌ كند يا درختان‌ و نباتات‌ حرم‌ را با قطع‌ كردن‌ و يا از بيخ‌ بركندن‌ مورد تعرض‌ قرار دهد كه‌ در اين‌ صورت‌ مرتكب‌ اين‌ عمل‌ چه‌ فرد محرم‌ چه‌ غير محرمي‌ باشد جريمه‌ مي‌شود و اين‌ عمل‌ او «جنايت» محسوب‌ مي‌شود.
‌جنايت‌ در احرام‌ اين‌ است‌ كه‌ شخص‌ محرم‌ در حال‌ احرام‌ مرتكب‌ عملي‌ از ممنوعات‌ حج‌ شود و يا عمل‌ واجبي‌ از واجبات‌ حج‌ را ترك‌ كند.
جنايت‌ در احرام‌ بر شش‌ قسم‌ است:
‌اول‌- جنايتي‌ كه‌ حج‌ را فاسد مي‌كند و با جريمه‌ جبران‌ نمي‌شود مانند: جماع‌ قبل‌ از وقوف‌ عرفه.
دوم‌- جنايتي‌ كه‌ جريمه‌ي‌ آن‌ يك‌ شتر و يك‌ گاو است‌ و اين‌ در دو حالت‌ است:
الف: جماع‌ بعد از وقوف‌ قبل‌ از حلق.
ب: طواف‌ زيارت‌ در حالت‌ جنابت.
‌سوم‌- جنايتي‌ كه‌ جريمه‌ي‌ آن‌ يك‌ گوسفند و يا يك‌ هفتم‌ گاو و يا شتر است‌ و اين‌ در موارد ذيل‌ لازم‌ مي‌شود:
1- پوشيدن‌ لباس‌ دوخته‌ شده‌ بدون‌ عذر شرعي.
2- دور كردن‌ موهاي‌ سر و ريش‌ بدون‌ عذر.
3- پوشيدن‌ چهره‌ يك‌ روز كامل.
4- چيدن‌ ناخنهاي‌ يك‌ دست‌ و يك‌ پا.
5- ترك‌ طواف‌ صدر.
6- ارتكاب‌ مقدمات‌ جماع.
7- بوي‌ خوش‌ زدن‌ به‌ يك‌ عضو كامل‌ از اعضاي‌ بدن‌ مانند: سر، صورت، ران، ساق‌ و بازو و نيز پوشيدن‌ لباسي‌ كه‌ بوي‌ خوش‌ به‌ آن‌ زده‌ شده‌ است.
چهارم‌- جنايتي‌ كه‌ جريمه‌ي‌ آن‌ صدقه‌ است‌ به‌ اندازه‌ي‌ نصف‌ صاع‌ 2/250) كيلوگرام) گندم‌ و يا قيمت‌ معادل‌ آن‌ و اين‌ در موارد زير است:
1- تراشيدن‌ كمتر از يك‌ چهارم‌ سر يا كمتر از يك‌ چهارم‌ ريش.
2- گرفتن‌ ناخن‌ يك‌ انگشت‌ و يا دو انگشت.
3- بوي‌ خوش‌ زدن‌ به‌ كمتر از يك‌ عضو.
4- پوشيدن‌ لباس‌ دوخته‌ شده‌ و يا بوي‌ خوش‌ زده‌ شده‌ كمتر از يك‌ روز كامل.
5- پوشيدن‌ سر و يا صورت‌ كمتر از يك‌ روز.
6- بجا آوردن‌ طواف‌ قدوم‌ و يا طواف‌ صدر با بي‌وضويي.
7- ترك‌ رمي‌ يك‌ سنگريزه‌ از يكي‌ از جمرات.
پنجم‌- جنايتي‌ كه‌ جريمه‌ي‌ آن‌ كمتر از نصف‌ صاع‌ صدقه‌ است‌ و اين‌ در صورتي‌ است‌ كه‌ شپش‌ و يا ملخي‌ را به‌ قتل‌ رساند.
ششم‌- جنايتي‌ كه‌ جريمه‌ي‌ آن‌ قيمت‌ معادل‌ لازم‌ است‌ و اين‌ در صورتي‌ است‌ كه‌ صيد بياباني‌ در حرم‌ كشته‌ شود و يا در كشتن‌ آن‌ مشاركت‌ داشته‌ باشد در اين‌ صورت‌ قيمت‌ آن‌ لازم‌ است‌ چه‌ صيد حلال‌ باشد و چه‌ صيد حرام.
زيارت‌ مدينه‌ي‌ منوره‌ و روضه‌ي‌ مطهره‌
زيارت‌ مدينه‌ي‌ منوره، مسجد النبي‌ و روضه‌ي‌ مطهره‌ي‌ رسول‌ گرامي‌ اسلام‌  از صدر اسلام‌ تا به‌ حال‌ معمول‌ و مروج‌ بوده‌ و باعث‌ اجر و بركات‌ بي‌شماري‌ است.‌ و مستحب‌ است‌ كه‌ با طهارت‌ وارد مدينه‌ي‌ منوره‌ شوي‌ و هنگام‌ مشاهده‌ي‌ آثار و درختان‌ مدينه‌ اين‌ دعا را بخوان:
«اللهُمَّ‌ هَذَ‌ا حَرَمُ‌ نَبِيِّکَ فَاجعَلهُ‌ وِقَايةً‌ لِّي‌ مِنَ‌ النَّارِ‌ وَ‌أَمَاناً‌ مِنَ‌ العَذَ‌ابِ‌ وَسُوءِ‌ الحِسَابِ» .
هنگام‌ ورود به‌ مسجد النبي‌ اين‌ دعا را بخوان:
«اَللهُمَّ‌ صَلِّ عَلَی‌ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ‌ وَ‌عَلَي‌ آلِهِ‌ وَ‌سَلِّم، رَبِّ اغفِر لي‌ ذُنُوبِي‌ وَ‌افتَح‌ لِي‌ أَبوَ‌ابَ‌ رَحمَتِکَ».
هنگام‌ خروج‌ نيز همين‌ دعا خوانده‌ شود و در آخر «وَ‌ افتَح‌ لِي‌ أَبوَ‌ابَ‌ فَضلِکَ» بخوان.
‌سپس‌ دو ركعت‌ نماز تحية‌ المسجد بخوان‌ آنگاه‌ به‌ سوي‌ حجره‌ي‌ شريفه‌ كه‌ در آن، قبر رسول‌ گرامي‌ اسلام‌  است‌ برو، روبروي‌ قبر كنار پنجره‌ با ادب‌ و انضباط‌ تمام‌ بايست‌ و بر ايشان‌ با اين‌ الفاظ‌ سلام‌ بفرست:
«اَلسَّلامُ‌ عَلَيَک‌ يَا نَبِيَّ‌ الرَّحمَةِ، اَلسَّلامُ‌ عَلَيَک‌ يَا شَفِيَع‌َ الأُمَّةِ، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَک‌َ يَا سَيِّدَ‌ المُرسَلِينَ، السَّلاَمُ‌ عَلَيَک‌َ يَا خَاتَمَ‌ النَّبِيينَ، اَلسلامُ‌ عَلَيکَ‌ يَا مُزَمِّلُ، اَلسَّلامُ‌ عَلَيکَ‌ يَا مُدثِّرُ، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَک‌ يَا مُحَمَّد، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَک‌ يَا اَيُّها النٍّبِيُّ‌ أَحمَدُ، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَک‌ وَ‌عَلَي ‌ اَ‌هلِ‌ بَيتِک‌ الطَّيِّبِينَ‌ الطَّاهِرِينَ، الَّذِينَ‌ أَذهَبَ‌ اُ‌لله عَنهُمُ‌ الرِّجْسَ‌ وَ‌طَهِّرْ‌هُم‌ْ تَطهيراً. جَزَ‌ي اللهُ عَنَّا أَفضَلَ‌ مَا جَزَ‌ي نَبِياً‌ عَن‌ قَومِهِ، وَ‌رَسُولاً‌ عَن‌ أُمَّتِهِ، أَشهَدُ‌ أَن‌ لاَّ‌ اِلَهَ‌ اِ‌لاَّ‌ ا‌لله وَ‌أَنَّکَ رَسُولُ‌ اللهِ، قَد بَلَّغتَ‌ الرِّسَالَةَ‌ وَ‌أَدَّيتَ‌ الأَمَانَةَ‌ وَ‌نَصَحتَ‌ الأُمَّةَ، وَ‌أَوضَحتَ‌ الحُجَّةَ‌ وَ‌جَاهَدتَّ‌ فِي‌ اِ‌لله حَقَّ‌ جِهَادِهِ».
‌«اَللهُمَّ‌ آَتِ‌ سَيِّدِنَا مُحَمَّداً‌ الوَسِيلَةَ‌ وَ‌الفَضِيلَةَ‌ وَ‌ابعَثهُ‌ مَقَاماً‌ مَحمُوداً‌ الَّذي‌ وَ‌عَدَتَّهُ، وآتِه‌ نِهَايَةَ‌ مَا يَنبَغِي‌ أَن‌ يَّسأَلَهُ‌ السَّائِلُونَ، اَللهُمَّ‌ صَلِّ‌ عَلَي‌ سَيِّدِنَا محمد عبدِ‌کَ وَرَسُولِکَ، النَّبِيِّ الأُمِّيِّ‌ وعَلَي آلِ‌ محمد، وأزواجِه‌ِ وَذُرِّيَّتِه، كَمَا صَليتَ‌ عَلَي اِبراهيم‌َ وَعَلَي‌ آلِ‌ إبراهيمَ، فِي‌ العالمينَ‌ إنَّکَ‌ حَمِيدٌ‌ مَجِيدٌ».
سپس‌ مقداري‌ به‌ سمت‌ راست‌ برو و قبر سيدنا حضرت‌ ابوبكر صديق‌  را زيارت‌ كن‌ و چنين‌ بر وي‌ سلام‌ بفرست:
«اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَکَ‌ يَا خَليفَةَ‌ رسولِ‌ الله، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَکَ‌ يَا صاحبَ‌ رَسولِ‌ الله في‌ الغَارِ، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيکَ يَا رَفِيقَهُ‌ فِي‌ الأَسفَارِ، اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَک‌َ يَا أمِينَهُ‌ عَلَي الأَسرارِ، جَزَ‌اَ‌ اللهُ‌ عَنَّا أَفضَلَ‌ مَا جَزَ‌ی إِمَاماً‌ عَن‌ أُمَّةٍ‌ نَبِيَّهُ، لَقَد خَلَّفتَهُ‌ بأحسنِ‌ خِلفَةٍ، وَسَلَكتَ‌ طَريقَهُ‌ وَ‌مِنهَاجَهُ، خَيرَ‌ مَسلٍَ، وَ‌قَاتَلتَ‌ أَ‌هلَ‌ الرِّدَةِ‌؛ وَ‌البِدَ‌عِ، وَ‌مَهَّدتَّ‌ الإِسلاَمَ، وَ‌وَصَلتَ‌ الأ‌رحَامَ، وَ‌لَم‌ تَزَل‌ قَائِماً‌ بِالحَقِّ‌ نَاصِراً‌ لأ‌هلِهِ، حتَّي أتاَکَ‌ اليقينُ، فَالسَّلامُ‌ عليکَ وَرَحمةُ‌ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ».
آنگاه‌ مقداري‌ به‌ سمت‌ راست‌ جلوتر برو و قبر سيدنا حضرت‌ عمر فاروق  را زيارت‌ كن‌ و چنين‌ بر وي‌ سلام‌ بفرست:
«اَلسّلاَمُ‌ عَلَيَکَ‌ يَا أَمِيرَ‌ المُؤ‌مِنِينَ؛ اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيَکَ‌ يا مُظهرَ الإِسلام؛ اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيک‌ يَا مُكَسِّرَ‌ الأ‌صنَامِ، جَزاَ‌كَ ا‌لله عَنَّا أَفضَلَ‌ الجَزَ‌أِ، وَ‌رَضِيَ‌ عَمَّن‌ استَخلَفَ، فَلَقَد نَصَرتَ‌ الإِسلاَمَ‌ وَ‌المُسلِمِينَ، فَكَفَّلتَ الأ‌يتَامَ‌ ووَصَلتَ‌ الأ‌رحَامَ، وقَوِ‌يت بَالإِسلامُ، وَكُنتَ‌ لِلمُسلِمِينَ‌ إِماماً‌ مَرضِيا، وَهادِياً مَهدِياً، جَمَعتَ‌ شَملَهُم، وَأغنَيتَ‌ فَقيرَ‌هُم، وَجَبَرتَ‌ كَسرَ‌هم، فالسلام‌ عليَکَ‌ وَرَحمَة‌ُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ».
‌خلاصه آداب زيارت مسجد رسول الله  :
برادر مسلمان! خداوند بر تو منت گذاشت و حجتش را بر تو تمام كرد، نماز در مسجد الحرام را كه هر نماز در آن برابر با صدهزار نماز در مساجد ديگر است نصيب تو كرده است، از اتمام اين فضيلت اين است كه به زيارت مسجد رسول الله ص در طيبة الطيبة، مدينة المباركة مهاجر رسول الله ص رفته اي و در آنجا نمازي كه ميخواني هر نمازش برابر هزار نماز در مساجد ديگر ميباشد، مگر مسجدالحرام، و شما را به چند تذكر يادآوري مي كنيم:
1 ـ زيارت مسجد النبوي طاهر و پاك هيچ ارتباطي به حج ندارد، پس نه از واجبات، و نه از اركان حج است، و زيارت آن در تمامي سال مستحب است، و چون در اين كشور بودي سخن از زيارت آن مناسب آمد، ولي حديث ((من حج ولم يزرني فقد جفاني)) حديث مجعول و ساختگي است و از رسول اكرم ص نيست.
2 ـ برادر زائر! هرگاه به مسجد نبوي وارد شدي مستحب است كه پاي راست را در هنگام دخول جلو بگذاري و اين دعاء را بخواني: ((أعوذ بالله العظيم، وبوجهه الكريم، وسلطانه القديم، من الشيطان الرجيم، بسم الله والصلاة والسلام علي رسول الله، اللهم افتح لي أبواب رحمتك)). [روايت و ترجمهء آن گذشت].
3 ـ دو ركعت نماز تحيه مسجد را ادا مي كني، مانند بقيهء مساجد، و هر چه خواستي دعا مي كني، بهتر است كه اين دو ركعت را در روضهء شريفه اداء كني، و آنهم بين منبر و بين خانه پيامبر ص كه در آن قبر وجود دارد، چـــون رسـول الله ص فرمودند: ((ما بين بيتي ومنبري روضة من رياض الجنة، ومنبري علي حوضي)). [رواه البخاري ومسلم].
در بين منبر و خانه ام باغچه اي از باغچه هاي بهشت است، و منبر من در روز قيامت بر حوض كوثر قرار دارد.
4 ـ سپس اي برادر زائر به نزد قبر رسول الله ص براي سلام برو، با أدب و فروتني و با صداي آرام مقابل قبر ايستاده و چنين سلام كن: ((السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، اللهم صل علي محمد وعلي آل محمد، كما صليت علي إبراهيم وعلي آل إبراهيم، إنَّك حميد مجيد، اللهم بارك علي محمد وعلي آل محمد، كما باركت علي إبراهيم وعلي آل إبراهيم، إنَّك حميد مجيد)). [البخاري].
[سلام و رحمت و بركات خدا بر تو باد اي محمد، بار إلها! بر محمد و آل محمد درود بفرست، همچنان كه بر ابراهيم و آل ابراهيم درود فرستادي، همانا تو ستوده و باعظمت هستي، بار إلها! بر محمد و آل محمد بركت نازل فرما، همچنان كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت نازل كردي، همانا تو ستوده و باعظمت هستي].
و اگر اين دعا را اضافه كني خوب است: ((أشهد أنَّك رسول الله حقاً، وأنَّك بلغت الرسالة، وأديت الأمانة، وجاهدت في الله حق جهاده، ونصحت الأمة، فجزاك الله عن أمتك أفضل ما جزي نبياً عن أمته)).
گواهي ميدهم كه تو پيامبر حق بودي، و رسالت را ابلاغ كردي، و أمانت را ادا نمودي، و در راه خدا جهاد كردي، و أمت را نصيحت فرمودي، پس خدا پادش تو را بهترين پادشي كه هر پيامبري از امت خود مي دهد، عطا فرمايد.
چون اينها همه از اوصاف او  مي باشد.
سپس كمي جلو رفته و بر ابوبكر الصديق سلام كن، و آنچه مناسب دعاي خوب از رحمت و مغفرت باشد براي او بگو، سپس كمي به طرف راست جلو رفته و بر عمر بن الخطاب سلام كن و آنچه مناسب دعاي خوب از رحمت و مغفرت باشد براي او بگو.
5 ـ برادر زائر! بعضي از زائرين مسجدالنبوي كارهايي مخالف با تعاليم اسلام، و گفته پيامبر ص انجام مي دهند، پس از آنها بر حذر باش، چون بعضي از زائرين به سنگ ها و پنجره ها دست مي كشند، طوري كه ميخواهند دور آنها طواف كنند، و بعضي از آنها از رسول خدا ص طلب قضاي حاجت و شفاي مريضان ميكنند، و مانند اينها، كه هيچ كدام از اينها جايز نيست، و اگر اينها حق بود، رسول الله ص انجام آن را به ما امر مي فرمودند، و صحابه و ياران ن آن را انجام مي دادند.
6 ـ براي زن، زيارت قبر رسول الله ص و ديگر قبرستانها جايز نيست، ليكن زن مسجد النبي را زيارت كرده و در آن عبادت خدا مي كند، و از مكان خود بر رسول الله ص درود مي فرستد و سلام مي كند، چون هر جا باشد اين سلام به او مي رسد.
7 ـ برادر زائر! ماداميكه در مدينه هستي بر مردان زيارت قبرهاي بقيع، و از جمله آنها خليفهء سوم عثمان بن عفان س، و قبرهاي شهداي أحد، و قبر حمزه ن سنت است، چون رسول الله  آنها را زيارت ميكرده و بر ايشان دعا مي فرمودند، و چنين مي فرمودند: ((السلام عليكم أهل الديار من المؤمنين والمسلمين، وإنا إن شاء الله بكم لاحقون، يرحم الله المستقدمين منا والمستأخرين، نسأل الله لنا ولكم العافية)). [مسلم].
[سلام بر شما مؤمنان و مسلماناني كه ساكن اين ديار هستيد، و ما بخواست خداوند به شما خواهيم پيوست، خداوند بر گذشتگان و آيندگان از ما رحم بفرمايد، و براي خودمان و براي شما از خداوند آرزوي سلامت و عافيت داريم].
8 ـ برادر و خواهر زائر: از اماكني كه آن را زيارت جايز است: مسجد قباء است، چون رسول الله  بطور پياده و سواره زيارت آن مي كردند و در آن دو ركعت نماز مي خواندند. [البخاري ومسلم].
و در فضيلت نماز در آن از سهل بن حنيف آمده كه رسول الله ص فرمودند: ((من تطهر في بيته ثم أتي مسجد قباء فصلّي فيه كان له كأجر عمره)).
[النسائي، وابن ماجه، وأحمد والحاكم، وصححه الألباني].
هركس در خانهء خود وضو بگيرد، سپس به مسجد قباء رفته و نماز بخواند، براي او مانند أجر عمره است.
برادر حاج! در پايان اين كتاب تو را به چند وصيت و تذكر سفارش مي كنيم، ممكن است كه به تو نفع برساند، چـون فضاي وسيع بيت الله الحرام جايي است كه به طاعت و بندگي انسان كمك كرده و او را از معصيت دور مي دارد.
1 ـ بر اداي نمازهاي پنجگانه در مسجد الحرام حريص باش، و زود در مسجد حاضر باش، و تا آنجايي كه در توان باشد در خشوع و خضوع نماز كوشا باش.
2 ـ تلاوت قرآن از بزرگترين قربات به خدا است، پـس براي خـود در ايـن حج و عمره برنامه اي قرار ده تا بتواني به قدر توانايي خود بخش هايي از قرآن را بخواني.
3 ـ نماز در مسجد الحرام برابر با صد هزار نماز در مساجد ديگر است، پس بر اداي نوافل و سنن حريص باش، مردي به نزد رسول الله ص آمد و از او خواست تا در بهشت با آن حضرت باشد، آنحضرت  فرمودند: ((أعني علي نفسك بكثرة السجود)). [مسلم].
مرا بر ياري ات به بهشت با اداي نوافل بسيار كمك كن. يعني نوافل و سنن بسياري انجام ده تا در بهشت با من باشي.
4 ـ از نيكي هاست كه بر اذكار صبح و شام محافظت كني، پس تلاش كن تا آنرا حفظ نمائي، آنهم از روي بعضي از كتابهاي اذكار مانند كتاب الشيخ بكر بن عبدالله أبوزيد عضو هيئت كبار علماء.
5 ـ بر اخلاق و معاملهء خوب حريص باش، و از بدي دوري كن.
6 ـ اي برادر! به سوي توبه بشتاب، و صفحهء نو براي زندگي خود باز كن كه پر از ايمان و عمل صالح و نيك باشد، اميد است كه اين سفر مبارك درِ خيري باشد كه تو را به خالق و مولايت نزديك كند.
              •    •                     •                                                                          •    •       •         [الزمر:53-61].
[(اي پيامبر، از سوي من) بگو: اي بندگاني كه بر خود اسراف كرده ايد، از رحمتِ خدا نااميد نشويد. به راستي خداوند همه گناهان را ميبخشد. بيگمان اوست آمرزگار مهربان. و پيش از آنكه عذاب به شما رسد، آنگاه ياري نيابيد به سوي پروردگارتان، باز آييد و در برابر او تسليم شويد. و پيش از آنكه ناگهان عذاب به شما رسد و شما ناآگاه باشيد، از بهترين آنچه از سوي پروردگارتان به شما نازل شده است، پيروي كنيد. كه (مبادا) كسي بگويد: واي بر من به خاطر كوتاهي اي كه در حق خدا كردم، و بيگمان از ريشخندكنندگان بود. يا بگويد: اگر خداوند مرا هدايت مي كرد، به يقين از پرهيزگاران بودم. يا چون عذاب را ببيند، بگويد: اي كاش بازگشتي داشتم تا از نيكوكاران باشم. (خداوند مي فرمايد:) آري آيات من به تو رسيد و آنها را دروغ انگاشتي و كبر ورزيدي و از كافران شدي. و روز قيامت آنان را كه بر خداوند دروغ بستند، خواهي ديد كه چهره هايشان سياه شده است. آيا براي متكبران جايگاهي در دوزخ نيست؟ خداوند پرهيزگاران را قرينِ رستگاري شان نجات ميدهد. به آنان رنجي نرسد و نه اندوهگين شوند].
آداب‌ اقامت‌ در مدينه‌:
تا زماني‌ كه‌ در مدينه‌ هستي، بكوش‌ تا نمازها را در مسجد نبوي‌ بخواني‌ زيرا يك‌ نماز در مسجد نبوي‌ بيش‌ از پنجاه‌ هزار نماز ديگر مساجد بجز مسجد الحرام‌ ثواب‌ دارد. خواندن‌ نماز ميان‌ حجره‌ي‌ شريفه‌ و منبر رسول‌ اكرم  نيز ثواب‌ دارد زيرا آنجا قطعه‌اي‌ از بهشت‌ است‌ كه‌ به‌ نام‌ «رياض‌ الجنة» معروف‌ است‌ چنان‌ كه‌ در حديث‌ وارد است:
«مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ» . «ميان خانه و منبر من، باغي از باغهاي بهشت است».
‌زيارت‌ اماكن‌ خاص‌ در مدينه‌ي‌ منوره‌:
هنگام‌ اقامت‌ در مدينه‌ي‌ منوره‌ مستحب‌ است‌ كه‌ اماكن‌ ذيل‌ را زيارت‌ كرد:
1- قبرستان‌ بقيع.‌
وقتي‌ به‌ آنجا مي‌روي‌ چنين‌ بگو:
«اَلسَّلاَمُ‌ عَلَيكُم‌ دَ‌ارَ‌ قَومٍ مُؤ‌مِنِينَ، وَ‌اًنَّا إِن‌ شَاءَ‌ اُلله‌ُ بِكُم‌ لاَحِقُونَ. اَللهُمَّ‌ اغفِر لأ‌هلِ‌ بَقِيعِ‌ الغَرقَدِ، اَللهُمَّ‌ اَ‌غفِر لَنَا وَ‌لَهُم».
«سلام بر شما اي مردم مؤمن، همانا ما ـ إن شاء الله ـ به شما ملحق خواهيم شد، شما پیش روان هستید و ما بعد آینده گان، همانا ما نيز ـ إن شاء الله ـ به شما ملحق خواهيم شد، خدایا، اهل بقیع غرقد را بیامرز، خدایا، ما و ایشان را بیامرز».
2- زيارت‌ شهداي‌ احد.
در دامنه‌ي‌ كوه‌ احد شهيدان‌ به‌ خون‌ غلتان‌ غزوه‌ي‌ احد خوابيده ‌اند كه‌ در ميان‌ شان‌ سيد الشهداء حضرت‌ حمزه عموي‌ رسول‌ اكرم‌  نيز حضور دارد به‌ آنجا برو سلام‌ بگو، و براي‌ آنان‌ كه‌ جان‌هاي‌ خود را فداي‌ اسلام‌ كردند دعا كن‌ و چنين‌ بگو: ﴿سَلاَمٌ‌ عَلَيكُم‌ بِمَا صَبَرتُم‌ فَنِعمَ‌ عُقبَي‌ الدَّ‌ارِ﴾ .
3- زيارت‌ مسجد قباء.
مسجد قبأ نخستين‌ مسجدي‌ است‌ كه‌ در اسلام‌ ساخته‌ شده‌ و شخص‌ رسول‌ اكرم‌  سنگ‌ بناي‌ آن‌ را نهادند و درباره‌ي‌ همين‌ مسجد قرآن‌ مي‌فرمايد: ﴿     •     …﴾ (سوره توبه / 108).
«به راستي مسجدي كه از روز نخست بر تقوي بنيان نهاده شده است سزاوارتر است كه در آن بايستي».
به‌ آنجا برو دو ركعت‌ نماز تحية‌ المسجد در آن‌ بخوان‌ و دعا كن.
رسول‌ اكرم ‌ هر هفته‌ روز شنبه‌ به‌ آنجا مي‌آمدند و دو ركعت‌ نماز در آن‌ مي‌گزاردند) .
‌وداع‌ با مدينه‌:
هنگام‌ بازگشت‌ از مدينه‌ به‌ مسجد النبي‌ برو و دو ركعت‌ نماز در آن‌ بخوان‌ و سپس‌ بر روضه‌ي‌ حضرت‌ رسول‌ اكرم‌  حضور پيدا كن‌ و چنان‌ كه‌ قبلاً‌ ذكر شد بر ايشان‌ سلام‌ بفرست‌ و در آنجا دعا بكن‌ و در آخر اين‌ دعا را بخوان:
‌«اَللهُمَّ‌ لاَ‌ تَجعَلهُ‌ آخِرَ‌ العَهدِ‌ بِحَرَمِ‌ رَسُولِکَ، وَسهِّل‌ لِيَ‌ العَودَ‌ إِلَي الحَرَمَينِ‌ سَبِيلاً‌ سَهْلَةً، وَ‌ارزُقنِي‌ العَفوَ‌ وَ‌العَافِيَةَ‌ فِي‌ الآخِرَةِ‌ وَ‌الدُّنيَا، وَ‌رُدَّنَا إِِلَيهِ‌ سَالِمِينَ‌ غانِمِينَ».
و هنگام‌ خروج‌ از مدينه‌ بعد از خواندن‌ دعاي‌ سفر، آية‌ الكرسي‌ و معوذتين، اين‌ دعا را بخوان‌، زيرا رسول‌ اكرم‌  آن‌ را خوانده‌اند:
‌«آئِبُونَ، تائِبُونَ، عابِدُونَ، ساجِدُونَ، لِرَبٍّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ‌ اللهُ‌ وَ‌عدَهُ، وَ‌ نَصَرَ‌ عَبدَهُ، وَ‌ هَزَمَ‌ الأَحزَ‌ابَ‌ وَحدَهُ» .
فهرست منابع و مأخذ :
1. القرآن الکريم
2. البخاري ، محمد بن إسماعيل بن إبراهيم بن المغيرة ، أبو عبد الله (المتوفى : 256هـ) الجامع الصحيح المسند من حديث رسول الله صلى الله عليه وسلم وسننه وأيامه (صحيح البخاري) الناشر : دار الشعب – القاهرة الطبعة : الأولى ، 1407
3. البُستي، محمد بن حبان بن أحمد بن حبان بن معاذ بن مَعْبدَ، التميمي، أبو حاتم، الدارمي، (المتوفى : 354هـ)، صحيح ابن حبان بترتيب ابن بلبان ناشر : مؤسسة الرسالة
4. البغدادي ، الخطيب ، موضح أوهام الجمع والتفريق ، بيروت دارالنشر1413ق
5. بكر بن عبدالله أبوزيد، دکتور ، معجم المناهي اللفظيه
6. البيهقي، أبو بكر أحمد بن الحسين، شعب الإيمان، ناشر : دار الكتب العلمية – بيروت، الطبعة الأولى ،1410ق
7. الترمذي، محمد بن عيسى أبو عيسى السلمي، الجامع الصحيح سنن الترمذي ،ناشر : دار إحياء التراث العربي – بيروت 1985م
8. الدارقطني، أبي الحسن علي بن عمر [306 – 385] سنن الدارقطني
9. الدارمي التميمي ، عبدالله بن عبدالرحمن بن الفضل بن بَهرام الدارمي، ، أبومحمد، سنن الدارمي
10. سايت رسمی پايگاه اطلاع رسانی حوزه علميه دار العلوم زاهدان
11. سجستاني، أبو داود، سليمان بن الأشعث، سنن أبي داود الناشر : دار الكتاب العربي ـ بيروت
12. سيد قطب إبراهيم ـ الشهيد ( رحمه الله )، في ظلال القرآن، ، ن: دار الشروق ـ القاهرة
13. شريعتی ، علی، دکتر ، تحليلی ازمناسک حج ، ايران: انتشارات الهام
14. الشيباني ، أحمد بن حنبل ، أبو عبدالله ، مسند الإمام أحمد بن حنبل ، ناشر : مؤسسة قرطبة – القاهرة
15. الطبراني، سليمان بن أحمد بن أيوب أبو القاسم، المعجم الكبير، ناشر : مكتبة العلوم والحكم – الموصل الطبعة الثانية ، 1404 – 1983
16. الطبري، محمد بن جرير بن يزيد بن كثير بن غالب الآملي، أبو جعفر (المتوفى : 310هـ)، جامع البيان في تأويل القرآن ناشر : مؤسسة الرسالة ، الطبعة : الأولى ، 1420 هـ – 2000 م
17. العبسي الكوفي، أبو بكر عبد الله بن محمد بن أبي شيبة (159 ـ 235 هـ) ، مُصنف ابن أبي شيبة طبعة الدار السلفية الهندية القديمة.
18. العسقلاني، أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر، أبو الفضل (المتوفى : 852هـ)، تلخيص الحبير في تخريج أحاديث الرافعي الكبير، ناشر، دار الكتب العلمية، الطبعة الأولى 1419هـ .1989م.
19. العودة، سلمان بن فهد، رسائل إلى الحجيج
20. الفاكهي، محمد بن إسحاق بن العباس المكي، أبو عبد الله (المتوفى : 272هـ)، أخبار مكة في قديم الدهر وحديثه، ناشر : دار خضر – بيروت الطبعة : الثانية ، 1414
21. القزويني، محمد بن يزيد أبو عبدالله ، سنن ابن ماجه ، ناشر : دار الفكر – بيروت1411ق
22. القشيري النيسابوري ، أبو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم ، الجامع الصحيح المسمى صحيح مسلم ، ن: دار الجيل بيروت + دار الأفاق الجديدة ـ بيروت
23. الموصلي الحنفي، عبد الله بن محمود بن مودود، الاختيار لتعليل المختار، دار النشر : دار الكتب العلمية – بيروت / لبنان – 1426 هـ – 2005 م ، الطبعة : الثالثة
24. النسائي، أحمد بن شعيب بن علي النسائي أبو عبد الرحمن (المتوفى : 303هـ) المجتبى من السنن (سنن النسائي) ، الناشر : مكتب المطبوعات الإسلامية – حلب ، الطبعة الثانية ، 1406 – 1986 ، تحقيق : عبدالفتاح أبو غدة)
25. النووي، يحيى بن شرف، الأذكار النووية
26. النيسابوري، محمد بن إسحاق بن خزيمة أبو بكر السلمي ، صحيح ابن خزيمة، ناشر : المكتب الإسلامي – بيروت ، 1390 – 1970
27. النيشابوري، محمد بن عبدالله، أبو عبدالله الحاكم ، المستدرك على الصحيحين [ مستدرك الحاكم ] ، ناشر : دار الكتب العلمية – بيروت ، الطبعة الأولى ، 1411 – 1990
28. الهيثمي، نور الدين علي بن أبي بكر ،الحافظ ( المتوفى سنة 807 ه)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، طبعة دار الفكر، بيروت، طبعة 1412 هـ، الموافق 1992 ميلادي

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.