تجويد آسان

0 1,867

مؤلف:
دكتر ابو عاصم عبدالعزيز
عبدالفتّاح قاری
مترجم:
عبدالكريم
بسم‌ الله الرحمن الرحیم
مقدمه مؤلف
علم تجوید، از علومی است که هر فرد مسلمان باید به آن اهمیت دهد و یاد بگیرد، چون به قراءت قرآن مربوط می شود که عبادتی مطلوب نزد هر فرد مسلمان است.
قراءت قرآن، بر صفت معین و روش مخصوصی است که به بالاترین درجه روایت ـ یعنی شفاهاً ـ به ما رسیده است به این ترتیب، که هر قاری از استاد خود می‌گیرد و بر همین منوال تا اینکه سلسله روایت به رسول‌الله(ص) منتهی می‌شود و رسول‌الله(ص) از جبریل(ع) گرفته و جبریل(ع) از خدای عزّوجل. ابن جزری در اشاره به این موضوع مي گوید:
«لأنه به ألا له أنزلا
و هکذا منه الینا و صلا»
این صفت قراءت که آن را در اصطلاح «تجوید قرآن» می‌نامند از لغت عرب گرفته شده است ؛ چون قرآن به این لغت نازل شده و در لفظ و معنی و لهجه، عربی است.
قبایل عرب به لهجه‌های مختلفی سخن می‌گفتند؛لکن قرآن به فصیح ترین آن ها؛ یعنی ، لغت و لهجه قریش و بر زبان فصیح ترین‌شان ؛ یعنی، رسول‌اکرم(ص) نازل شد و ما با «تجوید» قرآن را به بهترین لهجه می‌خوانیم، زیرا تابع لهجه و تلفظ رسول‌الله(ص) هستیم و از آنچه ایشان به یارانی همچون:أبی بن کعب، عبدالله بن مسعود،زید بن ثابت و دیگر قاریان صحابه، آموخته‌اند؛ پیروی می‌کنیم.
دانشمندان اسلام ،اهمیت بسیاری به این علم داده‌اند؛ و کتاب های بی شماری تألیف و منظومه‌های فراوانی ، ساخته‌اند؛ و ابوعمرو دانی و مکیّ بن طالب قیسی و ابوالقاسم بن فیرّه شاطبی و ابوالخیر محمد بن جزری شافعی در رأس آنان قرار دارند. ایشان بزرگان حفاظ و استادان قراءت و ائمه اهل تجویدند وتا دنیا باقی است همه از کتاب های ایشان استفاده می‌کنند.
قراءت قرآن ، بر روایت های مختلفی است و از آن جمله ده قراءت به ثبوت رسیده است.
به دليل اينكه، روایت حفص از عاصم مورد قراءت اکثر اهل اسلام است ؛ و بنابررعايت مراتب حال خوانندگان ،تمايل دارم در سه کتاب ذيل، در خدمت به این قراءت شرکت کنم:
1- «تجوید مُیَسّر: آسان» برای مبتدیان.
2- «قواعد تجوید» به روایت حَفْص از عاصم بن ابی النجود برای متوسطان.
3- «مجموعه تجوید» دراین کتاب، بهترین منظومه‌های تألیف پیشینیان را در قراءت حفص که مورد اعتماداست؛ جمع‌آوری كرده ومورد تحقیق قرار داده و شرحی کافی بر آن نگاشته‌ام وبرای کسانی که قصد تحقیق و اتقان دارند و راغب اند تا این علم را کاملا فرا بگیرند؛ نافع و مهم است.
این کتاب «تجوید آسان» عبارت از خلاصه قواعد علم تجوید و قراءت است -بدون هیچگونه اخلال و سهل انگاری- كه هر مسلمان می تواند انجام دهد و بدون زحمت و مشقت یاد بگیرد و بدان عمل کند.
اما، درمورد کودکان مرحله ابتدایی،تجربه نشان داده است که بهتر است تجوید به طریقه تلقین آموخته شود؛تا اینکه بعضی از سوره‌های کوتاه قرآن را همراه با رعایت قواعد تجوید،مستقیماً از دهان آموزگار بشنوند؛وباراهنمایی ايشان به بعضی احکام آسان تجوید،از قبیل: اظهار، ادغام، اخفا، قلب مد متّصل، و مد منفصل آشنا شوند تا اذهان‌شان به این فن عادت کند و با قواعد آن الفت گیرند. گرچه، دانشمندان پیشین، کودکان را در نظر گرفته؛ و کتاب هایی را مناسب سن و طراوت ذهنشان تألیف کرده‌اند؛ که مشهورترین آنها: «تحفة ألاطفال و ألغلمان» شیخ سلیمان جَمْزُوری است؛ با ترکیبات و عباراتی آسان ومنظوم.
خود ناظم، در کتابی به نام «فتح ألاقفال بشرح متن تحفة ألاطفال» و همچنین از پيشينيان: شیخ محمد میهی در کتابی به نام «فتح ألملک ألمتعال» و از متأخّرین: شیخ محمد ضبّاع، بر این منظومه شرح نوشته‌اند.
گاهی به نظر می‌رسد، که حتی این منظومه و مانند آن بالاتر از سطح کودکان زمان ما است؛ چون روش آموزش و پرورش تغییر کرده و کودکان به كارهايی مشغول هستند که امثالشان در گذشته مشغول نبوده‌اند.
***
اینجا بجا است به مسئله مهّمی اشاره کنم؛ و آن اینکه:
گرچه تنها مصدر تجوید ، روایت است، لکن با تأمل می‌بینیم اعتماد زیادی بر ذوق و سلیقه دارد؛ و در تمام قواعد و تقسیمات آن دو مقصد از مقاصد لغت؛ یعنی، تسهیل و تزیین ،ملاحظه می‌شود؛ زیرا طبیعت عربی زبانان فصیح، بر آن بوده که کلمات سنگین را ـ چه در لفظ چه در معنی ـ آسان سازند و الفاظ غیر مألوف و متنافر را به الفاظ نرم و لطیف تبدیل کنند. و از حضرت رسول‌الله(ص) به ثبوت رسیده است که فرموده‌اند: «زیّنوا آلقرآن بأصواتکم» «لیس منّا من لم یتغنّ بالقرآن» :
و این چیزی است که ابن جزری در اشاره به آن ‌گوید:
«و هو أیضا حلیة التلاوة
و زینة الاذاء و ألقراءة»
خدایا: قرآن را شفای دلهايمان و زدایندة غم ها و اندوه هايمان گردان و آنچه را از قرآن فراموش مان شده به یادمان آور. و هرچه را که از قرآن نمی‌دانیم به ما بیاموز و تلاوت قرآن را در ساعات روز و شب نصیب ما ساز.
مدينه منوِّره
یکم جمادی الاولی سال 1392 هجری قمری
عبدالعزیز بن عبدالفتاح قاری
قرآن
«قرآن کلام خدای می‌باشد که جبریل(ع) بر حضرت رسول‌الله(ص) فرود آورده است.»
خداوند همه‌چیز را در قرآن کریم روشن ساخته و راه حق را از باطل تمیز داده است و ما را در آن ،از هر بدی بر حذر داشته و به خوبی ها فرمان داده است.
 •            •    •          (أسرا / 9 و 10)
«همانا این قرآن به استوارترین راه هدایت می‌کند، و اهل ایمان را که نکوکاری می‌کنند به ثوابی بزرگ مژده می‌دهد. البته برای کسانی که به عالم دیگر ایمان نمی‌آورند عذابی دردناک آماده ساخته‌ایم.»
     ••     (ابراهیم / 1)
«کتابی بر تو فرستادیم؛ تا مردم را از تاریکی ها [ای کفر و نادانی] بیرون آوری و به جهان نور رسانی.»
 •           (نحل / 89)
«قرآن را بر تو فرستادیم در حالی که بیانگر هر چیز و مسلمانان را هدایت و رحمت و مژده است.»
تلاوت قرآن
خداوند تلاوت قرآن را از بزرگ ترین عبادات قرار داده و ما را به آن امر فرموده است:
       (مزّمل / 20)
«آن مقدار که برایتان آسان نمود؛ از قرآن بخوانید.»
و حضرت رسول‌الله(ص) فرموده‌اند:
«إقرؤوا ألقرآن» صحیح مسلم
و همچنین حضرت از ثواب فراوانی که قراءت قرآن دارد به ما خبر می‌دهند و مي فرمایند:
«من قرأ حرفاً من کتاب الله فله به حسنة و ألحسنة بعشر أمثالها». جامع ترمذي
قاری قرآن
کسانی که به قراءت قرآن و فهم معانی آن مشغول باشند و علوم قرآن را فراگیرند؛ از بهترین و برترین افرادند. رسول‌‌الله(ص) فرمایند:
«خیرکم من تعلّم ألقرآن و علّمته» صحیح بخاری.
و هر کس قرآن را با تجوید بخواندو قراءت را خوب اَدَا کندو بر مقداری که از قرآن حفظ کرده مواظبت نماید و در همه موارد استوار و ماهر باشد؛ در درجه فرشتگان است. رسول‌الله(ص) فرمایند:
«ألماهر فی ألقرآن مع ألسفرة ألکرام ألبررة» صحیح بخاری و مسلم.
مقصوداز «السفرة الکرام البررة»: فرشتگان است.
اولین کسی که فرمان خدای را اطاعت كرده است رسول‌الله(ص) بوده‌اند؛ که هر روز سهم روزانه خود را در ثلث آخر شب می‌خواندندو از همه خوش صداتر و خوش تلاوت‌تر بودند.
حفظ قرآن
حفظ قرآن از بزرگ ترین عبادات است و حافظان قرآن دوستان خاص پروردگارند؛ چنانکه رسول‌الله)ص) خبر داده‌اند:
«أهل ألقرآن أهل الله و خاصّته» سنن نسائی و ابن ماجه.
مقصود از «اهل الله»: دوستان و یاران دین او هستند. در قیامت، قرآن حافظان را شفاعت کند.رسول‌الله(ص) فرمایند:
«أقرؤوا ألقرآن فانّه یأتی یوم ألقیامة شفیعاً لأصحابه» . صحیح مسلم.
منظور از حفظ قرآن: مواظبت از حفظ و تکرار آن و با ادب و خاشع بودن هنگام تلاوت و عمل به احکام و حَذَر از مخالفت قرآن است؛ زیرا چنانکه رسول‌الله(ص) خبر داده‌اند: کسانی که قرآن می‌خوانند و باکردارشان با قرآن مخالفت می‌کنند؛ اولین کسانی هستند که آتش دوزخ به آنان شعله‌ور می‌شود.
خداوند کسانی را که قرآن می‌خوانند و به دستورات آن عمل می‌کنند و نماز را به پا می‌دارند و زکات را می‌دهند و واجبات دیگر را انجام می‌دهند و از امور حرام دوری می‌گزینند، وعدة ثواب فراوان و فضل افزون، داده است؛ و می‌فرماید:
 •                          (فاطر / 29 و 30)
«حقا، کسانیکه خدا را می‌خوانند و نماز را به پا می‌دارند و از آنچه روزیشان کرده‌ایم پنهان و آشکار انفاق می‌کنند به تجارتی که هرگز نابود نشود، امیدوارند تا خدا پاداش های ایشان را تمام و کامل بدهد و از کرم خود افزونشان کند، زیرا او آمرزنده سپاسگزار است.»
تجوید قرآن
مقصود، خواندن به روش صحیحی است که حضرت رسول‌الله(ص) و یارانشان ـ رضوان الله علیهم ـ می‌‌خواندند؛يعنی ،بر احکام قراءت محافظت کنیم؛ ادغام و اظهار و قلب و اخفا و مدّ و غنّه را بجا آوریم و با روشن تلفظ کردن هر حرف از مخرج مخصوص خود، آنها را با یکدیگر آميخته نسازیم و با صبر و تأمل ،روشن و بی شتاب بخوانیم و ديگر اینکه، دقت کنیم هر چه خوش صداتر باشیم از تکلّف و کشیدن بی‌جا دوری گزینیم و صدای خود را همچون لحن فاسقان، نگردانیم.
خداوند ما را به تجوید قرآن فرمان می‌دهد:
    (مزّمل / 4)
«و قرآن را با توجه و زیبا بخوان.»
و همچنین رسول الله (ص)مي فرمایند:
«لیس منّا من لم یتغنّ بالقرآن»
درس اول
مخارج حروف
«مخارج» جمع مخرج است و مقصود از آن جایی است که حرف، تلفظ می‌شود و در حلق و زبان و لب قرار دارد وجوف مخرج، حروف مدّ است. اگر خواستی مخرج حرفی را بیابی، قبل از آن حرف همزه‌ای بیاور و حرف را ساکن گردان، هرجا صدا تمام شد؛ مخرج آن حرف است.
مثلاً: اگر خواستی مخرج «با» را بشناسی؛ بگو: أب. می‌بینی صدا میان دو لب ـ در حالی که به هم چسبیده‌اند ـ به آخر می‌رسد. بنابراین، مخرج «با» بین دو لب به هم چسبیده است.
و برای یافتن مخرج «جیم» بگو: أج. می‌بینی صدا بین وسط زبان و سقف دهان به آخر می‌رسد؛ لذا مخرج «جیم» وسط زبان با نزدیک شدن به میانه سقف دهان است.
و همچنین «غین». مثلاً: برای بدست آوردن مخرج آن می‌گوییم: أغ. می‌بینیم صدا در اول حلق از طرف زبان تمام می‌شود پس مخرج آن اول حلق است. و نظاير اين …
اکنون به تلفظ حروف از مخارج مربوط، به کیفیتی که یاد شد؛ توجه کنید:
1- جَوْف
جوف، مخرج محدودی نیست بلکه همان فضای خالی و طولانی است که از سینه شروع می‌شود و تا بيرون دهان ادامه دارد و از حلق و دهان می‌گذرد. [به شکل شمارة (1) نگاه کنید].
این، مخرج حروف مدّ سه‌گانه است؛ لذا نمی‌توان این حروف را به تنهایی تلفظ کرد، بلکه باید قبل از آنها حرفی قرار بگيرد كه دارای مخرج محدوداست تا صدا از آنجا آزاد شود. [و در حرف مدّ ادامه پیدا کند.]
حروف مدّ عبارت است از:
– الف: جَا، شَا.
– یای ساکنی که ما قبل آن کسره (ـِ) باشد: جِی، سِی.
– واو ساکنی که ماقبل آن ضمه (ـُ) باشد: قُو، سُو.
مقدار کشیدن این حرف برحسب سبب مد، همزه (ء) یا سکون (ـْ) [که بعد از آن واقع شود] تعیین می‌گردد.
2- حلق
از حلق، شش حرف به ترتیب زیر تلفظ می‌شود:
-از تَهِ حلق ؛یعنی، قسمتی که به طرف سینه است همزه و ها تلفظ می‌شود: (أَءْ، أَءْ)؛ (أَه‍ْ، أَهْ‍(.
-از وسط حلق، عین و حا تلفظ می‌شود: (أَعْ، أَعْ)؛ (أَحْ، أَحْ).
-از اول حلق ؛یعنی، قسمت نزدیک به دهان،غین و خا تلفظ می‌شود: (أَغْ، أَغْ)، (أَخْ، أَخْ).
3-زبان
از زبان هیجده حرف طبق تقسیم زیر، تلفظ می‌شود:
-از ته زبان نزدیک به حلق، قاف تلفظ می‌شود: (أَقْ، أقْ).
-از ته زبان ولی کمی بیرون تر از مخرج قاف، کاف تلفظ می‌شود: (أَکْ، أَکْ).
-از وسط زبان با نزدیک شدن به سقف دهان؛ جیم و شین و یا تلفظ می‌شود: (أَجْ، أَجْ)، (أَشْ، أَشْ)، (أَیْ، أَیْ).
-از پشت زبان (یا پشت آخر زبان) با چسبیدن به بُن (ته) دندان های پیشین بالا، طا و دال و تا تلفظ می‌شود: (أَطْ، أَطْ)، (أَدْ، أَدْ)، (أَتْ، أَتْ).
-باز از پشت (آخر) زبان با چسبیدن به نوک دندان های پیشین بالا، ظا و ذال و ثا تلفظ می‌شود:
-(أَظْ، أَظْ)، (أَذْ، أَذْ)، (أَثْ، أَثْ).
توجـــه: هنگام تلفظ این سه حرف باید قسمت جلوی زبان که شامل آخر و نوک زبان است، از دندان های پیشین بگذرد و ظاهر شود.
-از آخر زبان با چسبیدن به بُنِ دندان های پیشین بالا، نون تلفظ می‌شود: (أَنْ، أَنْ).
-از آخر زبان با نزدیک شدن به بُنِ دندان های پیشین بالا، بدون چسبیدن، «را» تلفظ می‌شود: (أَرْ، أَرْ).
-از نوک زبان با نزدیک شدن به دندان های پیشین بالا، بدون چسبیدن، صاد و زا و سین تلفظ می‌شود: (أَصْ، أَصْ) (أَزْ، أَزْ) (أَسْ، أَسْ).
-از کنار (پهلوی) زبان با چسبیدن به دندان های آسیاب بالا که در موازات آن قرار دارد؛ ضاد تلفظ می‌شود.
[این حرف را می‌توان به سه شکل ادا کرد:
1- کنار راست زبان با دندان های آسیاب بالای سمت راست.
2- کنار چپ زبان با دندان های آسیاب بالای سمت چپ.
3- هر دو کنار زبان با دندان های آسیاب بالا از دو طرف.
و برای ضبط این مخرج، باید وسط زبان را پایین آوردتا هنگام چسباندن یک یا دو کنار زبان به دندان های آسیاب بالا با سقف دهان منطبق نشود: (أَضْ، أَضْ).]
– از کنار زبان به طرف جلو، پس از مخرج ضاد، لام تلفظ می‌شود؛ به شرط چسبیدن آن به دندان های موازی بالا ؛یعنی،دو دندان پیش و دندان بعداز آن ودندان نیش و دندان بعد ازآن): (أَلْ، أَلْ).
4- لَب
از مجموع دو لب چهار حرف به ترتیب زیر تلفظ می‌شود:
– از بین دو لب در صورت انطباق (به هم رسیدن) دو حرف با و میم، تلفظ می‌شود: (أَبْ، أَبْ)؛ (أَمْ، أَمْ).
و بدون انطباق آنها، واو تلفظ می‌شود: (أَوْ، أَوْ).
– از لب پایینی با چسبیدن به نوک دندان های پیش بالا «فا» تلفظ می‌شود: (أَفْ، أَفْ).
تمرین (1)
[1- پس از مطالعه درس به پرسش های زیر پاسخ دهید:
أ- مخرج همزه، قاف، الف، لام، میم، نون، را، کجا است؟
ب- از مخرج های زیر چه حروفی تلفظ می‌شود؟
وسط حلق، کنار زبان با دندان های آسیاب، بین دو لب، ته حلق.
ج- آیا دقيقا‍ً ضاد را از مخرج صحیح تلفظ می‌کنید؟
د- فرق بین تلفظ «واو» در عربی و تلفظ «آن» در فارسی چیست؟]
2- اکنون به تلاوت این دو سوره که مشتمل بر همه حروف اند؛ گوش كنيد و بادقّت كردن به متن،به مخارج حروف و چگونگی تلفظ آنها نيز توجّه كنيد:
 
                              
درس دوم
بعضی از صفات مهم حروف
هر حرف حداقل دارای پنج صفت است که با کمک آنها فرق بین هر حرف از دیگری حاصل می‌شود و مهم ترین آنها عبارت است از:
شدَِّت و رَخَاوَت: شِدّت: به معنی حبس صدا است [که بر اثر برخورد مخرج، صدا به قوّت آزاد می‌شود] این حالت را هنگام تلفظ این حروف آشکارا حس می‌کنیم:
(أَجْ) (أَدْ) (أَقْ) (أَطْ) (أَبْ) (أَکْ) (أَتْ)
حروف شدت را در این مجموعه جمع کرده‌اند: (أَجِدْ قَطْ بَکَتْ)
رَخاوت: بر عکس شدّت به معنی جریان صدا است؛ همچون: (أَسْ) (أَلْ) (أَمْ) (أَثْ) (أَظْ) و همچنین بقیه حروف (غیر از حروف شدت).اِسْتِعْلا و اِسْتِفَال
اِسْتِعْلا:یعنی،پر ساختن حرف هنگام تلفظ. استفال [برعکس آن]؛ یعنی، باریک ساختن حرف؛ لذا هنگام گفتن: (أَخْ) (أَصْ) (أَضْ) (أَعْ) (أَطْ)؛ باید حرف را چنان پر تلفظ کرد که زبان بالا رود و هنگام تلفظ (أَحْ) (أَدْ) (أَسْ) (أَلْ) (أَکْ) و بقیه حروف استفال؛ باید حرف باریک شود تا زبان پایین آید.
حروف استعلا در این مجموعه دیده می‌شود: (خُصَّ ضَغْظٍ قِظْ) و در بقیه حروف الفبا صفت استفال هست.
تَفَشِّّّّّی: تفشّی، صفتی مخصوص شین است و مقصود از آن انتشار هوا در مخرج می‌باشد. هنگامی که بگوییم: (أَشْ) می‌بینیم هوا در مخرج شین پخش می‌شود و در نتیجه زبان به سقف دهان نمی‌چسبد.
تَکْراَر: تکرار؛ یعنی، به حرکت آوردن آخر زبان و فقط در «را» وجود دارد و مقدار آن نباید از یکبار حرکت تجاوز کند. این تکرار سبب حصول فرق بین «را» و حروف دیگر است: (أَرْ) (أَرْ)
صَفیر:هنگام تلفظ(أَصْ) (أَسْ) (أَزْ) صدایی از صاد و سین و زا،شنیده می‌شود که شبیه سوت است.[ این صدا را صفیر می‌نامند]و مخصوص این سه حرف است. با صفیر یک نوع جریان هوا همراه است که آن را «هَمْس» گویند.
قَلْقَله: مقصود از قلقله: اضطراب و به هم آمدن حرف هنگام تلفظ است. هنگام تلفظ(أَقْ) (أَطْ) (أَبْ) (أَجْ) (أَدْ) و یا تلفظ(یَقْتُلُونَ) (مُحیطْ) (مَآبْ) (ألْخُرُوجْ) (شَدِیْد)؛ باید صدا پس از فشار
(روی مخرج) حرکت سبکی از خود نشان دهد به شرط اینکه به حرکت کامل تبدیل نشود تا سبب از بین رفتن سکون حرف، نگردد. حروف قلقله را در این مجموعه می‌بینیم: (قُطْبُ جَد).
غُنّه: غُنّه: صدایی است ـ به مقدار دو حرکت ـ که از میم و نون شنیده می‌شود.
مخرج غنّه خیشوم است؛ مثال: (أَنَ) (أَمَّا).
موارد وجود غنه پنج است:
1- هنگام ادغام کردن نون ساکن و تنوین در «یا» و «نون» و «میم» و «واو».
2- هنگام اخفا کردن نون ساکن و تنوین درپانزده حرف (چنانکه خواهد آمد، ص: 50-51).
3- هنگام اخفا کردن میم ساکن در «با».
4- هنگام ادغام کردن میم ساکن در میم.
هنگام تشدید (ـّ) داشتن نون و میم.
فرق بین بعضی حروف شبیه به هم
فرق «ذ» و «ز» :
ذال ،از پشت زبان با چسبیدن به نوک دندانٍٍٍٍ- های پیشین بالا تلفظ می‌شود، اما مخرج زا، نوک زبان با نزدیک شدن به دندان های مذکور می‌باشد؛ لذا هنگام تلفظ ذال باید آخر زبان بیرون آید، اما در زا، نَهْ. می‌گوییم: (أَذْ) (أَزْ) (یَذْرَؤُکُمْ) (تَزْرَعُونَهُ) (أَلَّذِینَ) (زَعَمْتُمْ).
و زا، دارای صفت صفیر است (چنانکه گذشت، ص 33) و صدای آن را می‌شنویم اگر بگوییم: (أَزْ)
فرق «ث» و «س»:
«ثا» و «سین» با يكديگرهمان فرقی رادارند که ذال و زا، با یکدیگر داشتند، زیرا سین از مخرج زا، تلفظ می‌شود و صفت صفیر دارد: (أَسْ) (وَأسْأَلْ) (سَأَلَ)؛ در حالی که ثا از مخرج ذال تلفظ می‌شود و صفت هَمْس و رخاوت در آن واضح است: (أثَّاقَلْتُمْ).
فرق «ش» و «ج»:
شین و جیم هر دو از وسط زبان تلفظ می‌شوند و تفاوت بین آنهادر صفت همس در شین و صفت جَهْر در جیم است. و همچنین صفت تفشی از خصوصیات شین است؛ یعنی، هنگام تلفظ آن، هوا در وسط زبان پخش می‌شود؛ لذا وسط زبان به سقف دهان نمی‌چسبد، بلکه اجازه می دهد هوا بگذرد و منتشر شود: (أَشْیَاء) (أَشْیَاء). در جیم، صفت شدت وجود دارد؛ یعنی، هنگام تلفظ آن هوا حبس می‌شود و این حالت، در جیم واضح است؛ وقتی مي گوییم: (أَجْ) (أَجْرَمُوا).
فرق «ض» و «ظ»:
ظا، از پشت آخر زبان با چسبیدن به نوک دندان های پیشین بالا، تلفظ می‌شود و در این حالت ،آخر زبان بیرون می‌آید، اما مخرج ضاد، کنار زبان با چسبیدن به دندان های آسیاب بالا موازی است؛ لذا مخرج ظا از مخرج ضاد دور است:(أَظْ)(أَلَّظلِمّینَ) (أَظْلَمُ) (ظَهِیر)(ظَلَمَکَ).(أَضْ) (وَلَاألضَّآلِّینَ) (یُضِلُّ) أَضَلُّ) (یَضْرِبُونَ).و همچنین صاد، دارای صفت استطالت است برخلاف ظا. استطالت ـ که مخصوص ضاد است ـ عبارت از امتداد فشار روی صدا در تمام مخرج است؛ یعنی،هنگام تلفظ ضاد، صدا، تمام کنار زبان را فرا می‌گیرد.
تمرین (2)
[1- پس از مطالعه درس (2) پرسش های زیر را پاسخ دهید:
أ- صفت ها چه کارهایی را انجام می‌دهند؟
ب- حروفی را که از صفت رخاوت برخوردارند، نام ببرید.
ج- با کمک درس ،صفت های حروف زیر را تعیین کنید: ت، ح، خ، ص، ط، غ، ق، ر، ن.
د- با استفاده از درس های (1) و (2) تفاوت حروف زیر رادر گروه خود، بگویید: «ز» و «س»، «ط» و «ت»، «ء» و «ع»، «ق» و «غ».]
2- به تلاوت این سوره‌ها توجه کنید؛ چون همه صفت هایی که حروف را از یکدیگر تمیز می‌دهند در آن ها موجود است و بادقّت درمتن، به حروف توجّه كنيد:
              •                                                     •      •          • •                 •                               
         • •                •             
درس سوم
احکام بعضی از حروف _
الف: نون ساکن و تنوین:
نون ساکن ،ممکن است در حرف آید: (مِنْ، إِنْ، لَنْ) و در اسم: (عِنْدَ، ألأَْنْبَاءُ، ألأَْنْبِیَاءُ) و در فعل: (کُنْتُمْ، یَنْأَوْنَ، أنْتَظِرُوا).
و تنوین، نون ساکن زایدی است که تلفظ می‌شود اما نوشته نمی‌شود و فقط در اسم می‌آید: (عَزِیزٌ، غَفُورٌ، أَحَدُ، أَزْوَاجَا، غَاسِقٍ …).
نون ساکن و تنوین چهار حکم دارند: 1- اِظْهَار 2- اِدْغَام 3- قَلْب 4- اِخْفا.
اولاً: اظهار
مقصود از اظهار، روشن تلفظ کردن نون است؛ بدون آنکه غنّه داده شود. این حالت، درشش حرف به وقوع می‌پیوندد:همزه، ها، عین، حا، غین، خا. مثال های اظهار:أ- مثال های نون ساکن:
ب- مثال های تنوین
ثانیاً: ادغام
مقصود از ادغام، فرو بردن نون ساکن و تنوین در حرف بعدی است به شکلی که نون، اصلاً تلفظ نشود؛ بلکه حرف بعدی با تشدید (ـّ) گفته ‌شود.
وقوع این حالت ،زمانی است که بعد از آن ها یکی از حروف ششگانه (یَرْمُلُونَ) باشد؛ یعنی: یا، را، میم، لام، واو، نون. این ادغام بر دو نوع است:
– ادغام با غنّه؛ در چهار حرف: یا، واو، میم، نون.
– ادغام بدون غنّه؛ در دو حرف: لام، را.
مثلاّ:
(مَنْ یَعْمَلْ) را در صورت ادغام می‌گوییم: (مَیَّعْمَلْ).
(مَنْ وَلَدٍ) را در صورت ادغام می‌گوییم: (مَوَّلَدٍ).
(وَأَنْ لَوْ) را در صورت ادغام می‌گوییم: (وَأَلَّوْ).
(خَیْراًیَرَهُ) را در صورت ادغام می‌گوییم: (خَیْرَیَّرَهُ).
(قَوْلٌ مَعْرُوفٌ) را در صورت ادغام می‌گوییم: (قَوْلُمََّعْرُوفٌ).
اکنون به مثال های ادغام توجه کنید:
أ- مثال های نون ساکن
ب- مثال های تنوین
قاعده شناسایی دو حرف همانند و همجنس و نزدیک به هم
هر دو حرف از حروف عربی که با هم جمع شوند؛ یکی از چهار حالت زیر را نسبت به یکدیگر دارند:
– هر دو متماثـل (مثل همند).
– : : متجانس (با یکدیگر همجسند).
– : : متقارب (به هم نزدیکند).
– : : متباعد(از هم دورند).
هرگاه دو حرف در مخرج و صفت متفق باشند، متماثل (همانند) خواهند بود؛ همچون: با و با، میم و میم، لام و لام. مثال:
(أَذْهَبْ بِکِتَابِی) (قُلْ لأَأَسْأَلَکُمْ) (وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ)
و هرگاه در مخرج، متفق و در صفت ،مختلف باشند؛ متجانس (همجنس) خواهند بود؛ همچون: تا و طا، قاف و کاف، ثا و ذال. مثال:
(فَاَمَنَتْ طَآئِفَةٌ) (نَخْلُقْکُمْ) (یَلْهَثْ ذَلِکَ).
حکم دو نوع متماثل و متجانس ادغام است.
و هرگاه در مخرج به هم نزدیک و در صفت مختلف باشند، متقارب (نزدیک به هم) خواهند بود.
اصل در حفص ،در این نوع، عدم ادغام است، مگر در بعضی موارد. مثل ادغام نون ساکن در میم و واو ،ادغام لام در را. مثل حروف متقارب:
(قَدْ سَمِعَ اللهُ) (وَ لَقَدْ جَآءَ هُمْ) (إِذْ تَأْتِیهِمْ)
شرط ادغام در حفص ساکن بودن حرف اولی است، اما در صورت حرکت داشتن آن، ادغام نمی‌شود؛ اگر چه، دیگران ادغام می‌کنند و آن را ادغام کبیر می‌گویند؛ مثل:
(سَلَکَکُمْ) (أَلرَّحِیمِ مَلِکِ) (یُعَذِّبُ مَنْ یَشَآءُ).
[و هرگاه مخرج دو حرف از یکدیگر دور باشد؛ متباعد (از هم دور) خواهند بود. مثلاّ: با و لام، نون و ها، عین و فا.مثال: (قُلْ بَلَی) (أَلأَنْهَرُ) (تَعْفُوا).]
تمرین (3)
[1- پس از مطالعه درس ، پرسش های زیر را پاسخ دهید:
أ- فرق تنوین و نون ساکن چیست؟
ب- برای اظهار نون ساکن و تنوین هر کدام دو مثال بزنید.
ج- اظهار و ادغام را تعریف کنید.
د- ادغام بدون غنّه در چه حرفهایی است؟ مثال بزنید.
ه‍- دو حرف متماثل و متجانس به چه شرطی ادغام می‌شوند؟
و- مثال های زیر برای اظهار و ادغام است، هر کدام را تعیین کنید:
کَانَتْ تَأْتیِهِمْ، عَذَابٌ أَلِیم، أَنْ لَنْ، عَدُوٌّالَکَمْ، أَزْوَاجًا خَیْرًا، وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ، إِذْظَلَمُوا، حَقٌّ مَعْلُومٌ، أَنْ یَدْخَلَ، مِنْ عَذَابِ.]
2- اکنون، با گوش كردن به تلاوت این سوره متوجه مكان هايی باشید که زیر آنها خط کشیده شده است:

                                                                             •         •                   •                                       •            
درس چهارم
بقیه احکام نون ساکن و تنوین: ثالثاً: قلب
مقصود از قلب، تبدیل کردن نون ساکن به میم است و این میم در حرف بعدی همراه با غنّه اخفا می‌شود.
این حالت فقط نزد « با » صورت می‌پذیرد؛مثلاً:
(مَنْ بَخِلَ) را می‌گوییم: (مَمْبَخِلَ). (سَمَیعٌ بَصِیرٌ( را می‌گوییم: (سَمِیعُمْبَصِیرٌ).
(مُنْفَطِرٌبِهِ) را می‌گوییم: (مُنْفَطِرُمْبِهِ). (زَوْجٍ بَهِیجٍ) را می‌گوییم: (زَوْجِمْبَهِیجٍ).
(مَشٌآءٍبِنَمِیمٍ) را می‌گوییم: (مَشَّآئِمْبِنَمِیمٍ). (أَنْبَأَکَ) را می‌گوییم: (أَمْبَأَکَ).
رابعاً: اِخْفََا
مقصود از اِخْفا ، پنهان ساختن نون ساکن و تنوین در حرف بعدی است به شکلی که در درجه‌ای بین اظهار و ادغام باشد؛ به شرط محافظت بر غُنَّه.
این حالت ، زمانی است که بعد از نون ساکن و تنوین، یکی از بقیه حروف الفبا، قرار بگيرد که اين حروف، پانزده حرف می باشندو آنها را در اول کلمات این بیت می‌بینیم:
صِفْ ذَاثَنَا کَمْ جَادَ شَخْصٌ قَدْسَم
دُمْ طَیِّبًا زِدْ فِی تُقًی ضَعْ ظَالِمًا
اکنون به مثال های اخفا توجه کنید: أ- مثال های نون ساکن:
ب- مثال های تنوين
تمرین (4)
[1- به پرسش های زیر پاسخ دهید:
أ- قلب را تعریف کنید و بگویید در چه حالتی صورت می‌پذیرد؟
ب- در حالت قلب ، چند عمل انجام می‌گیرد؟
ج- اخفا چیست؟ در چند حرف است؟ نام ببرید.
د- بیت « صِفْ ذَاثَنَا … الخ» را به خاطر بسپاريد.]
2- اکنون، به تلاوت این سوره گوش کنید و متوجه مكان هايی باشید که قلب و اخفا صورت گرفته ؛زیر آنها، خط کشیده شده است.

 •    •                            •                                         •                                       ••                                   •        •         •                  •     
درس پنجم
احکام بعضی از حروف
ب: میم ساکن:
با توجّه به کلمات بالا، ملاحظه می‌کنیم که میم ساکن ، گاهی در حرف می‌آید؛ مثل (أَمْ) و گاهی در اسم؛ مثل (أَمْرًا) (أَمْنًا) (هُمْ) و گاهی در فعل؛ مثل (یَمْشُونَ) (أَمْلِی) (یَمْحَقُ) (یَمْحُ أللهُ).
ممکن است در وسط کلمه باشد؛ مثل (یَمْشُونَ) (أَمْرًا) یا در آخر کلمه؛ مثل (هُمْ) (أَنْتُمْ).
میم ساکن سه حکم دارد:1 – ادغام 2- اخفا 3- اظهار
اولاً: ادغام: میم ساکن،فقط در میم ادغام می‌شود؛ مثل (أَمْ مَنْ) (وَمِنْهُمْ مَنْ) (کَمْ مِنْ) (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ).
ثانیاً: اخفا میم ساکن فقط در « با» اخفا می‌شود؛ مثال: (هُمْ بَارِزُونَ) (کَلْبُهُمْ بَاسِطٌ) (إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ).
ثالثاً: اظهار: میم ساکن در بقیه حروف الفبا که بیست و شش حرف هستند؛ اظهار می‌شود ومثال های آن به ترتیب زیر است:
ج: میم و نون تشدیددار
با توجه به کلمات بالا ، مشاهده می‌کنیم که میم و نون مشدّد (تشدیددار)، گاهی در حرف می آیند؛ مثل
(إِنَّ) (ثُمَّ) و گاهی در اسم؛ مثل (مَنًّا) (أَلنَّاسِ) (هَمَّازٍ) و گاهی در فعل؛ مثل (تَظُنُّونَ) (دَمَّرْنَاهُمْ).
گاه در وسط کلمه دیده می‌شوند؛ مثال: (تَظُنُّونَ) (أَلنَّاسِ) (أَلْجَنَّةَ) (هَمَّازٍ) (دَمَّرْنَاهُمْ). یا در آخر کلمه؛ مثال: (إِنَّ) (لأُقَطَّعَنَّ) (هَمَّ) (ثُمَّ). نون و میم مشدّد ـ در هر جا واقع شوند ـ به مقدار دو حرکت ، غنّه داده می‌شوند.
تمرین (5)
[1- معلومات خود را آزمایش کنید:
أ- میم ساکن ، چند حکم دارد؟ برای هر کدام دو مثال بزنید.
ب- هر کدام از مثال های زیر را تعیین کنید كه برای چه موردی است؟
وَهُمْ عَلَی، لَمْ یَتُوبُوا، رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنَتِ، وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ، إِنَّمَا، فَأَمَّا مَنْ أَعْطَی، طَلَّقَکُنَّ، هُمْ مِنْ، فَأَنْذِرْ، لَمَّا سَمِعُوا أَلذِّکْرَ.
ج- مقدار غنّه،چقدر است؟
د- آیا ممکن است نون و میم مشدّد در اول کلمه باشند؟ چرا؟.]
2- اکنون، به تلاوت این سوره گوش کنید و با توجه به جاهایی که زیر آنها خط کشیده شده است ،میم ساکن و میم و نون تشدیددار را نشان دهيد:

                               •                                                •   •          
 •   •                         •    
درس ششم
احکام بعضی از حروف
د: «را»
«را» دو حالت دارد:
1- ممکن است متحرک به ضمه (رُ) یا به فتحه (رَ) یا به کسره (رِ) باشد.
2- ممکن است ساکن پس از ضمه (…ُرْ) یا پس از فتحه (…َرْ) یا پس از کسره (…ِرْ) باشد.
در همه این حالت ها، ممکن است در اول کلمه یا وسط یا آخر آن، قرار داشته باشد.
در صورتی که، مفتوح یا مضموم یا ساکن بعد از فتحه یا بعد از ضمه باشند؛ تفخیم می‌شود. چه اولِ کلمه چه وسط و چه آخر آن، قرار بگیرد.
در صورتی که، «را» مکسور باشد؛ چه در اول، چه وسط و چه آخر کلمه؛ ترقیق می‌شود.
و هرگاه ساکن بعد از کسرة اصلی یا بعد از «یا»ی ساکن باشد نیز، ترقیق می‌شود؛ مثال:
ه‍: لام: لام ،در لفظ جلاله ی(أَللهُ) (أَللَّهُمَّ) اگر ما قبل آن فتحه یا ضمه باشد؛ تفخیم می‌شود و اگر ما قبل آن کسره باشد؛ ترقیق می‌شود. به مثال های زیر توجه کنید:
اما لام «أل» در کلمات دیگر ـ غیر از لفظ جلاله ـ بر دو قسم است:
1- قسمی که تلفظ نمی‌شود، بلکه در حرف بعدی ادغام می‌گردد؛ مثل
ألشَّمْسُ، ألنَّاسُ، أَلطَّآمَّةُ، ألرَّحْمَنُ، ألرَّحِیمِ.
این نوع را «لام شمسی» می‌نامند؛ نسبت به کلمه «شمس = آفتاب» و با علامت شدّه (ـّ) روی حرف بعدی شناخته می‌شود.
2- قسمی که ساکن تلفظ می‌شود؛ مثل: ألْقَمَرُ، ألْعَلِیمُ، ألْخَبِیرُ، ألْقَوْلُ، بِألْمَعْرُوفِ
این نوع را «لام قمری» می‌نامند منسوب به کلمه «قمر = ماهتاب» و علامت آن، نبودن شدّه (ـّ) روی حرف بعدی است.
حروف قمری در این مجموعه دیده می‌شوند:«إِبْغِحَجَّکَ وَ خَفْ عَقِیمَهُ»
1 2 3 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
(و بقیه حروف الفبا حروف شمسی هستند.)
تمرین (6)
[1- خود را بیازمایید:
أ- حالت های «را» را بشمارید و حکم هر کدام را در تفخیم و ترقیق بگویید.
ب- مثال های زیر تفخیم می‌شوند یا ترقیق؟ چرا؟
قِرْطَاس، مَرْضَاتَ، أَسَرَّ، أَلْمَصِیرُ، نُورُهُمْ، ألأَنْهَرُ، کَفَرُوا، أَمِ أرْتَابُوا، رَبِیّ، یَغْفِرْلَکُمْ، أَلنَّا قَور، ألنَّار، أَمْرِهِمْ.
ج- در چه مواردی، «لام» تفخیم می‌شود؟
د- حروف «لام شمسی» را نام ببرید؛ آیا می‌توانید برای هر یک ،مثال بزنید؟]
2- اکنون، با گوش كردن به تلاوت این سوره، به«را» و «لام» توجه كنيد؛ زیر آنها خط کشیده شده است:

                         •                    •                      •                                                              •                                                           
درس هفتم
انواع مَدّ: مَدّ: کشیدن صدای حرف مدّ را، مَدّ گویند.
حروف مَدّ ،سه تا است:
1- «واو» ساکن ما قبل مضموم.
2- «یا» ساکن ما قبل مکسور.
3- «الف».
در این حروف، مَدّ طبیعی به مقدار دو حرکت وجود دارد و هنگام گفتن «نُوحِیهَا» آن را وضع می‌شنویم؛ زیرا باید صدای: واو، یا، الف را به مقدار دو حرکت بکشیم.
دو چیز مَدّ را از حالت طبیعی خارج می‌سازد.
1- همزه 2- سکون.
یعنی ، هرگاه بعد از حرف مدّ، یکی از این دو، قرار بگیرند؛ مدّ از حالت طبیعی (اصلی)، به حالت مدّ فرعی می رود و این مدّ فرعی،به علت اختلاف حالت همزه و سکون به اقسام مختلفی تقسیم می‌شود:
اولاً: همزه
هرگاه، بعد از حرف مدّ، همزه قرار بگیرد؛ یکی از دو نوع مدّ زیر، به وجود می‌آید:
1- مدّ متصل:جَآءَ ، شَآءَ ، جِیءَ، سِیءَ، ألسُّوء، قُرُوء، ألْمَلئکَِة، أُولئِکَ، ألْفَائِزُونَ، ألطَّائِفِینَ
در این کلمات می‌بینیم: همزه و حرف مدّ هر دو، در یک کلمه به هم متصل اند و به اين علّت آن را مد متصل، نامیده‌اند.
مقدار کشیدن این مدّ،چهار تا پنج حرکت است و قصرـ یعنی، به حالت طبیعی درآوردن ـ آن جایز نیست.
2- مد منفصل: مَآ أُنْزِلَ، أِنَّآ أَوْحَیْنَآ إِلَیْکَ، یَأیُِّهَا ألَّذِینَ ءَامَنُوا، قُوا أَنْفُسَکُمْ ، وَ فِی أَنْفُسِکُمْ،
در این کلمات، می‌بینیم: همزه از حرف مدّ جدا و در کلمه دیگری واقع شده است؛ لذا «مدّ منفصل» نامیده شده است. مقدار کشیدن این مدّ، چهار تا پنج حرکت است و قصر آن ـ به مقدار دو حرکت ـ جایز می‌باشد.
تمرین (7)
[1- پس از مطالعه دقیق درس به پرسش های زیر پاسخ دهید:
أ- «واو ، یا» چه زمانی از حروف مدّ هستند؟
ب- مدّ طبیعی، چقدر باید کشیده شود؟
ج- سبب نامگذاری مدّ متصل و منفصل، چیست؟
د- مقدار هر کدام از مدّ متصل و منفصل را بگویید.
ه‍- آیا می‌توان مدّ منفصل را نکشید؟]
2- حال به تلاوت این سوره گوش کنید و به مواضع مدّ متصل و مدّ منفصل كه زیر آنها خط کشیده شده است، توجّه كنيد:

  •                       •            •      •                                                                 •     •         •                              
درس هشتم
بقیة انواع مدّ
ثانیاً: سکون
سبب دوم از اسباب مدّ، سکون است و بر اثر آن یکی از دو نوع مدّ زیر، بوجود می‌آید:
1- مدّ لازم
أ- ألضَّآلِّینَ، ءَآلئَنَ، الطَّآمَّةُ، أتُحَآجُّونِّی
ب- ق~، ص~، حم~، المّ، طسمّ~.
با خواندن کلمات فوق، چند چیز ملاحظه می‌شود:
1- سکون، پس از حرف مدّ آمده است.
2- سکون، ثابت است و نمی‌افتد؛ حتی اگر کلمه را به ما بعد، متصل سازیم؛ مثلاً: اگر «قَآفْ وَ ألْقُرْءَانِ و ألْمَجِیدِ» را قراءت کنیم؛ می‌بینیم سکون روی فا (ف) ثابت است (حتی اگر ما روی آن وقف نکنیم و فوراً ما بعد را بخوانیم).
و همچنین اگر «ءَآلئَنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ» را بخوانیم سکون روی لام را ثابت می‌یابیم.
از این رو ،این نوع مدّ را «مدّ لازم» می‌نامند.
اگر به مجموعه «أ» نگاه کنیم؛ می‌بینیم مدّ لازم در کلمه آمده؛ لذا این نوع را «مدّ لازم کلمی» می‌گویند. و با توجه به مجموعه «ب» مدّ لازم را در حروف پراکندة اوایل سوره‌ها می‌بینیم و از این رو، این نوع را «مدّ لازم حرفی» می‌نامند.
هر کدام از انواع مدّ لازم ـ چه کلمی چه حرفی ـ به دو بخش تقسیم می‌شود:
1- مُثَقَّل (سنگین). 2- مُخَفَّفْ (سبک).
مثقّل گفته می‌شود؛ زمانی که پس از حرف مدّ شدّﻩ‍‍‍‍‍ (ـّ) آید؛ مثل «ألطَّآمَّةُ» «أَلضَّآلِّینَ» یا ادغام آید؛ مثل «المّ» زیرا اصل این حرف در لفظ به اين صورت است: «أَلِفْ لاَمْ مِیمْ» که میم ساکن اولی در میم دومی ادغام می‌شود.
در همین هنگام، ملاحظه می‌کنیم: مدّ لازم دیگری در،یایی که قبل از میم آخری قرار دارد؛ موجود است و از آنجاكه بعد از حرف مدّ، تشدید یا ادغام نیامده است؛ مدّ لازم از نوع مُخَفّف است.
مقدار کشیدن مدّ لازم با تمام انواع چهارگانه، اشباع است؛ یعنی،باید به مقدار شش حرکت کشیده شود.
ملاحظه:
امکان دارد، این سؤال پیش آید که سکون بعد از حرف مدّ در مثال«أَلضَّآلِّینَ» «ألطَّآمَّةُ» «أَتُحَآجُّوَنَّی» کجا قراردارد؟
در جواب می‌گوییم: حرف مشدّد، همیشه عبارت از دو حرف است که اولی ساکن و دوّمی حرکت دارد؛ لذا «لام» در «الضّآلین» نيز، تشدید دارد و عبارت از دو لام است: اولی ساکن و دومی کسره دارد. همچنین «میم» در «ألطَّآمَّةُ» و «جیم» و «نون» در «أَتُحَآجُّوَنَّی» .
2- مدّ عارض
ألْعَلَمِینَ ألرَّحِیمْ وَفَتْحٌ قَرِیبٌ ألْمَصِیرٌ
ألْخُرُوجِ مَرْصُوصٌ تَعْلَمُونَ وَمَاتُعْلِنُونَ
مَتَابِ ألْحِسَابُ ألرَّحْمَنُ لِلْأَنَامِ
با خواندن کلمات بالا ،به امور زیر نيز، توجه می‌کنیم:
1- هنگامی که بر حرف آخر این کلمات وقف می‌کنیم، حرف آخر به سبب وقف، ساکن می‌شود و در نتیجه سکون، بعد از حرف مدّ واقع می‌شود.
2- هنگامی که کلمات مذکور را به ما بعد، متصل کرده، پشت سرهم بدون وقف می‌خوانیم؛ هیچ سکونی حاصل نمی‌شود و باید کلمه را با حرکت قبل از وقف خود بخوانیم؛ مثل «ألْعَلَمِینَ، الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، مَلِکِ …» و مثل «وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ ألْمُرْمِنِینَ».
و از این رو؛ این نوع را «مدّ عارض» گفته‌اند؛ یعنی، مدّی که سکون آن به سبب وقف ،عارض می‌شود و با وصل ،از بین می‌رود.
حکم مدّ عارض ـ نزد همه قُرَّا ـ کشیدن،به مقدار دو یا چهار یا شش حرکت است.
تمرین (8)
[1- پرسش های زیر را پاسخ گویید:
أ- سکون سبب چند نوع مدّ است؟ نام ببرید.
ب- مقدار هر کدام از مدّهای وارده در این درس را بگویید.
ج- انواع مدّ لازم و سبب نامگذاری هر کدام چیست؟
د- برای مدّ لازم، مخفَّف حرفی و کلمی مثال بزنید.]
2- به تلاوت این دو سوره گوش کنید و به مواضع مدّ لازم و مدّ عارض که زیر آنها خط کشیده شده است و به مقدار مدّ نيز ،توجه کنید.
سورة فاتحه به دو شکل در مدّ عارض، خوانده شده است؛ طول (شش حرکت) و توسط (چهار حرکت). سورة ن به قصر (دو حرکت).
 
                              

            •  •               •     •                  •  •   •   ••                      •     
درس نهم
همزﮤ وصل
[با توجه به حرکت و سکون اول کلمات قرآن ممکن است حرف اول کلمه، متحرّک یا ساکن باشد.]
در صورتی که، حرف اول کلمه، حرکت‌دار باشد برای ابتدا به آن کلمه، مشکلی وجود ندارد و از آن حرکت برای ابتدا، استفاده می‌کنیم.
اما در صورتی که، حرف اول کلمه ساکن باشد،ابتدا غیرممکن است و باید برای ابتدا از همزة وصل استفاده کرد تا بتوان حرف ساکن را تلفظ نمود و از این رو آن را «همزة وصل» نامیده‌اند.
این همزه، در وسط کلام می‌افتد (زیرا حرف ساکن را می‌توان به کمک حرکت حرف آخر کلمه قبلی تلفظ کرد و در این صورت ابتدا نیست)؛ لذا در تعریف همزة وصل گفته‌اند:
«همزة وصل، همزه‌ای است که بواسطه آن، حرف ساکن (اول کلمه در حال ابتدا) تلفظ می‌شود؛ یعنی ،در ابتدای کلام ثابت است و در وسط آن می‌افتد.»
همزة وصل، ممکن است در اسم یا در فعل یا در حرف باشد:
اولاً: فعل
همزة وصل اول فعل گاهی مکسور آید و گاهی مضموم.
1- حالات کسر همزة وصل فعل
همزة وصل فعل در دو حالت کسره می‌گیرد:
أ- هرگاه حرف سوم فعل، مکسور باشد؛ مثل
إهْدِنَا الصِرَاطَ ألْمُسْتَقِیمَ. إِرْجَعْ إِلَیْهِمْ. إِکْشِفْ عَنَّا ألْعَذَاب.
همچنین ،اگر حرف سوم فعل به اعتبار اصل کلمه مکسور باشد حتی اگر ظاهراً حرکت دیگری داشته باشد. این نوع در چهار فعل در قرآن واقع شده است:
() در آیة:        (ص / 6)
() در آیة:        (احقاف / 4)
() در آیة:       (صافات / 97)
() در آیة:        (یونس / 71)
اصل این افعال به ترتیب، چنین است:
(إمْشِیُوا) (إیْتِیُوا) (إبْنِیُوا) (إقْضِیُوا)
ب- هرگاه حرف سومی فعل مفتوح باشد؛ مثل
() در آیة:      (ص / 6)
() در آیة:        (اسرا / 63)
() در آیة:        (انبیا / 28)
(•) در آیة:    •    (مائده / 107)
() در آیة:        (ص / 24)
و در آیة:      (نساء / 64)
() در آیة:       (بقره / 34)
و در آیة:      (قصص / 39)
2- ضم همزة وصل فعل
هرگاه حرف سوم فعل ضمه اصلی داشته باشد؛ همزة وصل آن ضمه می‌گیرد، مثل:
() در آیة:       (لقمان / 14)
() در آیة:       (عنکبوت / 45)
() در آیة:        (رعد / 32)
(• ) در آیة:    •     (ابراهیم / 26)
( ) در آیة:       (بقره / 283)
ثانیاً: اسم
همزة وصل اول اسم، همیشه مکسور است؛ چه اسم های قیاسی ؛یعنی، مصادر فعل های خُمَاسِی (پنج حرفی) و سُدَاسِی (شش حرفی). چه اسم های سماعی هفتگانه که در قرآن آمده و عبارتند از:
1- إبْن 2- إبْنَة 3- إمْرِیْ 4- إثْنَیْنِ 5- إمْرَأَة 6- إسْم 7- إثنَنتینت
– مثال مصادر فعل های خُمَاسِی و سُدَاسِی:
() مثلاً در:      (انعام / 140)
() مثلاً در:        (فاطر / 43)
و در آیة:     (نوح / 7)
– مثال اسم های سماعی هفتگانه:
() مثلا در:      (صف / 14)
() مثلا در:      ( (تحریم / 12)
و در آیة:      (قصص / 27)
( )مثلا در:       (معارج / 38)
و در آیة:     (نساء / 176)
( )مثلا در:       (نحل / 51)
() مثلا در:            (تحریم / 10)
(إسْم )مثلا در:     (آل عمران/ 45)
و در آیة:      (مزمل / 8)
هرگاه همزة استفهام بر همزة وصل وارد شود، همزة وصل باید حذف گردد. این حالت در هفت کلمه از قرآن آمده است:
1-        (بقره / 80)
2-     (مریم / 78)
3-       (سبا / 8)
4-     (صافات / 153)
5-     (ص / 63)
6-      ) (ص / 75)
7-       ( (منافقون / 6)
اصل این کلمات به اين صورت است:
(أإتَّخَذْتُمْ) (أإطَّلَعَ) (أإفْتَرَی) (أإصْطَفَی) (أإتَّخَذْنَهُمْ) (أإسْتَکْبَرْتَ) (أإسْتَغْفَرْتَ)
همزه‌ای که اوایل این کلمات دیده می‌شود؛ همزة استفهام است ؛یعنی، همزة قطع است که هیچگاه نمی‌افتد چه در ابتدای کلام چه در وسط آن.
اما،اگر همزة استفهام بر همزة وصلی وارد شود که بعد از آن لام تعریف آمده است، واجب است همزة وصل باقی گذارده شود ،اما به حالت اصلی خود تلفظ نمی‌شود. حفص و دیگران به دو شکل خوانده‌اند:
وجه اول: تبدیل کردن همزة وصل به الف و اشباع کردن آن به مدّ (شش حرکت به شکل مدّ لازم).
وجه دوم: تسهیل بین بین.
این نوع ،در سه کلمه و در شش جای قرآن آمده است:
– (ءَاَلذَّکَرَیْنِ) در دو جا از سورة انعام، آیه‌های: 143-144.
– (ءَاَلْئنَ) در دو جا از سورة یونس،آیه‌‌های: 51 و 91.
– (ءَاَللهُ أَذِنَ لَکُمْ) در سورة یونس، آیة 59.
– (ءَاَللهُ خَیُرٌ أَمَّا یُشْرِکُونَ) در سورة نمل، آیة: 59.
ثالثاً: حرف
از بین حروف ،فقط لام تعریف با همزة وصل آمده است؛ در موارد زیر:
1- لام هایی که در این آیه می‌بینیم [مثل]:
 •        (تاآخرآیة35 احزاب)
2- لام زایدی که همیشه با کلمه همراه است مثل:
(ألَّذِی) (أللَّذَانِ) (ألَّذِینَ) (ألَّتِی) (أللاَّتِی) (أللاَّئِی) (ألْئَنَ) (ألْیَسَع).
3- لام تعریف مثل:
(ألشَّمْس) (ألتَّوَّاب) (ألرَّحْمَن) (ألرَّحِیم) (ألْقَمَر) (ألأَرْض) (ألْجِبَال) (ألْحَمْدُ) (ألْقُرءَان).
همزه در تمام این موارد، فتحه می‌گیرد.
***
در اینجا به جا است به یک نکته لطیف اشاره کنیم:
اگر بر سبیل امتحان روی لفظ «بئس»
درآیة:        (حجرات / 11)
وقف کنیم، چگونه به «ألاِسْمُ» ابتدا می‌کنیم؟
برای ابتدا دو وجه جایز است:
1- آنکه بگویی: «اَلِسْمُ ألْفُسُوقُ بَعْدَ ألإْیمَنِ».
2- آنکه بگویی: «لِسْمُ ألْفُسُوقُ بَعْدَ ألإْیمَنِ».
درس دهم
وقف
[وقف ،عبارت از: ایستادن روی کلمه به سکون است به شرط نفس کشیدن.]
سنت است: قاری ،آخر هر آیه بایستد و نفس بکشد؛ سپس آیه بعدی را شروع کند.
رسول‌الله(ص) اینچنین می‌خوانده‌اند:       را ‌خوانده و می‌ایستادند،     و می‌ایستادند،      و می‌ایستادند … الخ.
لکن همه آیات کوتاه نیستند تا انسان بتواند یک نفس به آخر برساند و مخصوصاً در آیه‌های طولانی ناگزیر می‌شود برای نفس کشیدن وقف کند اگر چه وسط آیه باشد. در این هنگام، توجه به موارد زیر لازم است:
1- تمام بودن معنی در کلمه‌ای که بر آن وقف می‌شود؛ مثل:
           /      (غافر / 65)
وقف بر کلمه «ألدِّينَ» درست است، زیرا معنی، تمام و مفید می‌باشد و جمله بعدی ربطی به جمله قبلی ندارد، بلکه آغاز معنی مستقلّی است.
2- ارتباط نداشتن جمله بعدی به جمله‌‌ای که آخر آن وقف می‌شود، اما اگر چنین ارتباطی وجود داشت، پس از وقف، به جمله بعدی ابتدا نمی‌کنیم، بلکه به ما قبل وقف برمی‌گردیم؛ مثل     که اگر بر آن وقف شود، معنی کاملی را می‌رساند، لکن نباید به جمله بعدی     ابتدا شود؛ زیرا کلمه «رَبّ» مرتبط به لفظ جلاله ی «الله» است که در جمله قبلی قرار دارد. لذا باید برگشته و هر دو جمله را به هم متصل کنیم:      .
و به این ترتیب ،ملاحظه می‌کنیم که برای تشخیص مکان مناسب وقف یا ابتدا، احتیاج به فهم معانی و رعایت مناسبت بین آنها داریم، لذا شناخت مكان های وقف، مُبْتَنِی بر علم تفسیر است.
علائم وقف
در هر مَصْحَف (قرآن)، روی بعضی کلمات اشاره‌هایی می‌بینیم که در مصحف مَلِک [چاپ مصر] از این قرار است:
ج، صلی، قلی، ، لا.
و در بعضی مصاحف ،این علایم نیز، دیده می‌شود:
ط، م، ز، ص.
حال ، شرح آنها به تفصیل:
(صلی) (ص): اشاره به درست بودن وقف و وصل و بهتر بودن وصل است؛ بنابراین، اگر در چنین جایی ایستادیم به ما قبل محل وقف برمی‌گردیم و از آنجا ابتدا می‌کنیم. و (ص) اشاره به وقف ضروری است؛ یعنی، مجاز است هنگام ضرورت مثل قطع نفس بخاطر طول آیه، وقف کرد.
(ج) (ز): اشاره به تساوی وصل و وقف است چون در معنی ،دو حالت وجود دارد که وصل، مناسب یکی و وقف، مناسب دیگری است.
(قلی) (ط): اشاره به درست بودن وقف و وصل است؛ لکن، وقف بهتر است چون معنی ،تمام شده و جمله بعدی رابطة واضح و مستقیمی با جمله ی قبلی ندارد.
(م): اشاره به وقف لازم است، زیرا وصل ،معنی را تغییر می‌دهد یا معنایی زاید به ذهن شنونده می‌اندازد و ممکن است معنی را فاسد کند؛ مثال:
       (بقره / 8 و 9)
وقف بر «» لازم است، زیرا آیه خبر می‌دهد که منافقان مطلقاً ایمان ندارند و جمله ی بعدی، ابتدای بیان وصف جدیدی از آنان است؛ لذا اگر وصل کرده بخوانیم: «    » معنی تغییر می‌کند به اینکه آنان ایمان همراه با فریب ندارند [که مفهوم آن ، ایمان داشتن آنان بدون همراهی با فریب است] گويی می‌گوییم: فلانی، شخص با ایمان فریب کاری نیست و قصد داریم بگوييم: ایمان دارد و فریب کار نیست.
مثالی دیگر:
           (قمر / 6)
وقف بر: «» لازم است، زیرا مقصود از: «  = پس ،از آنان رو بگردان» روگردانی حضرت رسول‌الله(ص)از کفار، در دنیا است و مقصود از «       = روزی که خواننده بسوی چیزی ناخوش می‌خواند» ، روز قیامت است؛ لذا اگر وصل کرده بخوانیم: «        »؛ يعنی: مأمور بودن حضرت رسول‌الله(ص)به روگردانی از کفار در قیامت ، چون وصل سبب می‌شود «» زمان وقوع فعل «تَوَلَّ = روبگردان» باشد که غیر مقصود است، بلکه «» زمان وقوع فعل [دیگری است واقع در آیه بعدی؛ یعنی]: «یَخْرُجُونَ مِنَ ألأَجْدَاثِ = از قبرها بیرون می‌آیند».
(لا): اشاره به درست نبودن وقف است، زیرا هنوز معنی تمام نشده؛ با وقف، معنی به هم می‌خورد یا فاسد می‌شود؛ مثال:
         لا  (نحل / 32)
    لا       (ماعون / 4 و 5)
      لا     (مدثر / 38 و 39)
( ) این علامت را در دو جای نزدیک هم می‌بینیم و از این رو آن را وقف معانقه (هم آغوش) می‌نامند.
مقصود از این علامت ، درست بودن وقف بر یکی از دو جا، به شرط وصل در جای ديگر است؛ مثال:
           (بقره / 2)
درس یازدهم
احکام متفرقه
1- باید نون ساکن را در «ألدُّنْیَا» «صِنْوَان» «قِنْوَان» اظهار کرد هرچند، قاعدة ادغام موجود است اما،به علت اجتماع نون ساکن و حرف ادغام در یک کلمه، ادغام ممنوع است.
2- یک نوع سکوت به مقدار دو حرکت [بدون تنفس که آن را سَکْت می‌نامند] در چهار جا از قرآن [از حفص روایت شده است]:-               … (کهف/1) –     •       (یس/ 52) –          (قیامت/ 26 و 27) –        •    (مطففین/ 14)
3- واجب است «ها»ی کنایه را برخلاف قاعدة قصر به مقدار دو حرکت ،بکشیم؛:     3
4- «الف» در:     (هود / 41) اماله می‌شود [؛یعنی ، الفی که بعد از «را» واقع است بطرف «یا» تلفظ می‌شود؛ به عبارت دیگر، فتحه «را» با صدایی بین صدای فتحه و صدای کسره و الف بعداز «را» با صدایی بین صدای الف و صدای یا خوانده شود.]
5- اول سورة براءت ، «بسم الله الرحمن الرحیم» گفته نمی‌شود، بلکه در صورت ابتدا، به گفتن «أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ ألشَّیْطَانِ ألرَّجِیمِ» اکتفا می‌کنیم و در صورت وصل به سورة انفال، قبل از آن کمی سکوت می‌کنیم. 6- در ابتدای تلاوت، گفتن: «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» و در اول هر سوره[غیر ازتوبه] گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» واجب است.
اطلاعاتی دربارﮤ قرآن
– قرآن در شب قدر از ماه مبارک رمضان نازل شده است چنانکه خداوند عزّوجل خبر می‌دهد:
       (قدر / 1)
        (بقره / 185)
– اولین آیه‌ای که بر حضرت رسول‌الله(ص) فرود آمد ،        بوده است؛ چنانکه در صحیح بخاری و مسلم از ام‌المؤمنین عائشه ـ رضی‌الله عنها ـ آمده است و در صحیح بخاری و مسلم از جابر(ع) آمده: اولین سوره‌ای که بر حضرت نازل شده و ایشان طبق آن مأمور به تبلیغ شده‌اند؛ سورة     بوده است.
– شش‌هزار و ششصد (6600) است. و شمارة حروف آن، سیصد و بیست و سه هزار و ششصد و هفتاد و یک (323671) حرف است و تعداد سوره‌های آن ، یکصد و چهارده (114) می‌باشد.
– حضرت رسول‌الله(ص) برای نوشتن وحی (قرآن) کاتبانی داشتند که هنگام نزول وحی برای آنان املا می‌فرمودند وآنها می‌نوشتند و زیدبن ثابت در رأس آنان قرار دارد و خلفای راشدین (ابوبکر، عمر، عثمان، علی) و معاویه بن ابی‌سفیان ـ رضی الله عنهم ـ از جمله کاتبان وحی بودند.
– در عهد رسول‌الله(ص) قرآن بر شاخه‌های نخل و استخوان های (پهن) شانه حیوانات و قطعه‌های پوست یا پارچه، نوشته می‌شد و با وجود این، یاران گرامی، قرآن را حفظ می‌کردند.
– قاریان مشهور از بین صحابه ـ رِضْوَانُ اللهِ عَلَیْهِمْ أجْمَعَیِنَ ـ عبارتند از: أبی بن کعب، زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود، ابوموسی أشعری، معاذبن جبل، سالم مولی أبی حذیفه.
– اولین کسی که قرآن را در یک مصحف جمع‌آوری کرد؛ ابوبکر صدّیق(ع) بود، سپس عثمان)ع) و مصحف او به مصحف امام مشهور است و امروزه ما طبق آن می‌خوانیم.
– در عهد رسو‌ل‌الله(ص) قرآن به هفت بخش به ترتیب زیر،تقسیم شد:
بخش نخست: بقره و آل عمران و نساء.
بخش دوم: از مائده تا توبه.
بخش سوم: از یونس تا نحل.
بخش چهارم: از اسراء تا فرقان.
بخش پنجم: از شعراء تا یس.
بخش ششم: از صافات تا حجرات.
بخش هفتم: از ق تا آخر.
این قسمت آخر را «حِزْب مُفَصَّلْ» می‌نامند.
امروزه، قرآن را به سی جزء و هر جزء را به دو حِزب و هر حزب را به چهار ربع، تقسیم کرده‌اند و به این ترتیب، قرآن دارای دویست و چهل (240) ربع است. و در بعضی مصاحف، قرآن را به رکوع تقسیم کرده‌اند و مقصودشان بیان مكان های مناسب وقف و رکوع کردن در نماز است و با حرف «ع» به آن اشاره می‌کنند.
آداب تلاوت قرآن
– گفتن «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» قبل از شروع در تلاوت واجب است، زیرا خداوند عزّوجل فرماید:
          (نحل / 98)
یعنی ، چون خواستی قرآن بخوانی از شیطان رانده شده به خدا پناه ببر.
از رسو‌ل‌الله)ص)در این مورد، دو صیغه وارد شده است:
1- «أعُوذُ بِاللهِ مِنَ ألشَّیْطَانِ ألرَّجِیمِ».
2- «أعُوذُ بِاللهِ ألسَّمِیعِ ألعَلِیمِ مِنَ ألشَّیْطَانِ ألرَّجِیمِ».
هر کدام از این دو، مطابق سنت است.
– گفتن «بسم الله …» اول هر سوره، واجب است بخصوص اول فاتحه در نماز و صیغه آن، چنانکه در قرآن آمده: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» است؛ لذا آیه‌ای از قرآن است به خلاف « أعُوذُ بِاللهِ…».
– هنگام تلاوت قرآن، بر حاضران واجب است ساکت باشند و از مشغول شدن به كار دیگری در اثنای قراءت خودداری کنند.
– زیرا خداوند فرماید:
       
(اعراف / 204)
«چون قرآن قرائت شد، به آن گوش دهید و ساکت شوید».
– قاری و شنونده، باید بر خشوع و ادب محافظت کنند و همه دل و حواس خود را متوجه قراءت نمایندو این، به اقتضای سکوت مطلوب در آیه گذشته است.
اما ،فریاد زدن و سر و صداكردن و شلوغ كاری در اثنای قراءت قرآن، از صفات مشرکان است؛ چون آنان هنگام شنیدن قرآن، فریاد و سر و صدا راه می‌انداختند. چنانکه قرآن خبر می‌دهد:
          
(فصلت / 26)
«و کافران گفتند: به این قرآن گوش ندهید و در آن [هنگام] سخنان بیهوده گویید».
– قاری بايد صدای خود را به قرآن، خوش گرداند و اگر خوش صدا نباشد به اندازة توانایی، کوشش به خوش صدایی کند، زیرا رسول‌الله(ص) فرموده‌اند:
 لیس منّا من لم یتغنّ بالقرآن 
– قاری باید صدای خود را از شباهت به الحان آوازخوانان و فاسقان یا الحان یهود و نصاری در آوازهای دینی‌شان، دور دارد و با کوشش در خوش صدایی از تکلّف و تصنّع و کشش بی جا و فراوان خودداری کند.
– قاری و شنونده باید کوشش کنند تا آیات قرآن را تدبّر نمایند و معانی و مقاصد آن ها را دریابند؛ خداوند فرماید:
     (نساء و محمد / 82 و 24)
«آیا قرآن را تدبّر نمی‌کنند».
-هنگام قرا‍‍‍‍‍‍ءت، مستحب است به خاطر مبالغه در خشوع، ،خود راعمداًبه گریه انداخت تاعظمت خدای بزرگ را که قرآن، کلام او است به خاطر آورد.
– باید از مخالفت قرآن دوری گزید و از دستورات آن به اندازة توانایی پیروی کرد، زیرا قرآن در قیامت، برای چنین شخصی حجت و نور و شفا خواهد بود.
اما،اگر کسی با آنکه قرآن می‌خواند، از اوامر و دستورات آن سرپیچی نماید و مرتکب ممنوعات قرآن شود، قرآن در قیامت بر ضد او و سبب لعنت و افزونی کوری و ظلمتش خواهد بود.
لذا یکی از پیشینیان گفته است:
«چه بسیار قاری قرآن که قرآن، آنان را لعنت می‌کند».
– یک شخص مسلمان را شایسته نیست؛ حداقل چهل روز یکبار، قرآن را ختم نکند و سنت است هر روز یک جزء بخواند اگر نتوانست، هر روز ده آیه بخواند تا از غفلت‌زدگان به حساب نیاید.
– مستحب است قاری هنگام ختم قرآن دعا کند و خویشان و نزدیکان خود را حاضر سازد تا در دعا کردن با او شرکت جویند، زیرا این وقت ، از اوقات استجابت دعا و نزول رحمت پروردگار است.
– باید قراءت قرآن به خاطر خدا باشد؛ چون از بزرگ ترین عبادات است و عبادت را نباید برای غیر خدا قرار داد.
– حرام است قراءت به غرض دیگری یا به خاطر اُجرت باشد.اگر به کسی قرآن بياموزد، مکروه است از آن شخص اُجرت بگیرد و گفته شده: حرام است.
– مجادله و اختلاف در قرآن، مؤکداً حرام می‌باشد؛ حتی اگر چیزی از قرآن بر کسی مشکل نمود، برای رفع آن به کتب تفسیر مراجعه کند، یا از دانشمندان بپرسد. اگر دو نفر در موردی از قرآن با یکدیگر اختلاف داشتند، می‌باید از اختلاف دست کشیده و از آنجا برخیزند. رسول‌الله(ص)در این باره فرموده‌اند:
«لاتماروا فی القرآن فإن ألمراء فیه کفر» (مسند احمد).
«در قرآن منازعه نکنید زیرا منازعه در آن کفر است».
و فرموده‌اند:
«أقرء و ألقرآن ما أئتلفت علیه قلوبکم، فإذا أختلفتم فی شیء منه فقوموا عنه»
(صحیح بخاری)
«تا زمانی که دلهايتان با یکدیگر بر قرآن جمع است قرآن را بخوانید و هرگاه در چیزی از آن اختلاف کردید از آنجا برخیزید».
رهنمودهایی برای علاقمندان به تجوید
تلفظ صحیح حروف،هدف اساسی علم تجوید و اولین مرحله قراءت است و قراءت بدون آن ـ نه در نماز و نه در غیر نماز ـ صحیح نیست.
اگر کسی استعداد و توانایی تصحیح نطق خودرا بر قرآن داشته باشد و در این امر سستی نماید و در نتیجه مرتکب لحن و تحریف و خطا گردد، گناهکار است؛ زیرا قراءت قرآن در نماز، واجب است، همچنان که نماز واجب است؛ لذا همانطور که هر مسلمان باید به صفت نماز حضرت رسول‌الله )ص) نماز بخواند، قراءتش نیز، باید به صفت قراءت ایشان باشد.
در مرحله اول: باید مخارج حروف را بررسی کرد و زبان را بر آن ها تمرین داد تا بتواند به تلفظ حروف از مخارج خودو با صفات مربوط عادت کند، چون با این مخارج و صفت ها است که فرق بین حروف حاصل می‌شود.
اما مرحله دوم: مرحله اتقان و مهارت است؛ با شناختن دقیق امکان وقف به واسطه تمرین فراوان و ملاحظه معانی و تفسیر دقیق آن ها. و کسانی که به این مرحله رسیده‌اند؛ در فرمایش نبوی وارد می‌شوند که فرموده‌اند:
 ألماهر فی ألقرآن مع ألسفرة ألکرام ألبررة 
– مسایلی که به مهارت قراءت کمک می‌کند، بررسی و شناخت صحیح قواعد قراءت است که در نتیجه، عمل به قواعد را آسان می‌سازد، چون کافی است دانش‌آموزی که قواعد تجوید و قراءت را فراگرفته، آن ها را بر ده آیه مطابقت دهد ، سپس مدتی را با قیاس بقیه آیات بر آیه‌های دهگانه بگذراند تا تجويد بر زبانش ملکه شود. لکن از همه مهم تر، تمرین فراوان و مستمر است که تسلط و مهارت را بوجود می‌آورد، چنانکه ابن‌جزری گوید
« لیس بینه و بین ترکه
إلا ریاضة أمری بفکّة»
«بین تجوید و ترک آن، فاصله‌ای جز تمرین دادن به آرواره‌ها نیست».
تمرین با دو امر حاصل می‌شود:
1- گوش دادن بسيار به تلفظ صحیح؛ به این ترتيب كه استاد تجوید بخواند و دانش‌آموز با نگاه كردن به مصحف، گوش دهد. لذا ملازمت استاد تجوید همراه با گوش دادن به ضبط صوت به طور مستمر و نگاه کردن به مصحف، کار بسیار خوبی است.
و برای دانستن صحیح قواعد تجوید که در این کتاب یا کتب دیگر تجوید آمده، لازم است دانش‌آموز، مثال های آن ها را از دهان شخصی تجوید دان بشنود، زیرا تلفظ مثال، چگونگی قاعده را روشن می‌سازد چون تجوید، قواعد عملی أدا و کیفیت نطق است.
2- خواندن زیاد و تمرین بر آن ،همراه با دقت فراوان در درست تلفظ کردن و استوارکردن زبان به پیروی از احکام تجوید.
– حفظ قرآن نیز ، متكی بر تمرین و قراءت پیوسته است ، چنانکه رسول‌الله(ص)به صراحت می‌فرمایند:
«تعاهدوا ألقرآن فإنه أشد من ألإبل»
(بخاری ومسلم)
«پیوسته قرآن را بخوانید، زیرا از شتر فرارکننده‌تر است».
و از اموری که بیشتر به حفظ، کمک می‌کند انتخاب وقت مناسب است و بهترین وقت ،بعد از نماز صبح تا طلوع آفتاب می‌باشد.
و از آنجاکه طبیعت انسان ها با یکدیگر فرق می‌کند، هر فرد،خودش، طبق مزاج خود، وقت مناسب را تشخیص می‌دهد و بهتر است به نکات زیر توجه کند:
1- از اوقات گرسنگی یا سیری ، بسيار دوری گزیند.
2- از اوقاتی استفاده کند که مشغولیت فکری ندارد.
3- وقتی که غم و اندوهی رخ داده وقت مناسبی نیست.
حضرت رسول‌الله(ص) در اشاره به این امور فرمایند:
«أقرءوا ألقران ما أئتلفت علیه قلوبکم … الخ».
و از جمله ائتلاف و اجتماع دل: آمادگی و استعداد و اقبالش به قراءت است.
– قرآن خواندن در نمازهای شب ،کمک فراوانی به مواظبت از حفظ می‌کند و در این باره، آثاری دردست است.
توضیح: در تمرین هایی که در این کتاب آمده و بر نوار، ضبط شده است؛ جمع بین دو حس سمع و نظر را به اعتبار گرفته‌ایم، تا دانش‌آموز در فهم قواعد با پیگیری تمرین ها، هر دو حس خود را بکار گیرد، با توجه به اینکه شنیدن از استاد در آموختن تجوید پراهمیت است، چون اکثر قواعد آن، اموری صوتی و مربوط به نطق است؛ لذا فهمیدن آنها بدون استاد مشکل می‌باشد.
ما معمولاً سوره‌های زیادی را به كمك نوار خوانده‌ایم؛ چون شنیدن نطق صحیح، دانش‌آموز را در اصلاح نطق خود یاری می‌دهد.
باید دانست که: این تمرین ها و نوارهای همراه آن، دانش‌آموز را در خواندن همه قرآن، از استاد تجوید بی‌نیاز نمی‌کند. استاد به او گوش می‌دهدو خطاهایش را گوشزد می‌کند و این تکمیل‌کنندة مرحله‌ای است که به عهدة نوارها گذاشته شده است، زیرا چنانکه قبلاً گفتیم آموختن تجوید، مستلزم دو امر است:
1- شنیدن از استاد.
2- عمل به قواعد.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

هفت + پانزده =