اصول تربيت اسلامي

0 331

اصول تربيت اسلامي
1- تربيت ايماني
سلامت عقيده و ايمان انسانها روح رسالت اسلام است كه به وسيله كاشتن نهال اركان ايمان به خداوند و ملائك و كتابهاي آسماني و پيامبران و جهان آخرت و قضا و قدر در قلب و روح آنان تحقق پيدا مينمايد.
معلم و مربي پيش از هرچيز لازم است با زبان ساده و دلائل قابل درك بر روي اثبات وجود خداوند و توحيد و يكتاپرستي تلاش كنند و سعي نمايند كه نهال محبت خداوند و شكر نعمتها و بخششهاي او را در دل كودك بنشانند و او را متوجه اين حقايق بنمايند كه حاكم و فرمانرواي مطلق در دنيا با ايجاد جاندار و بيجان و در آخرت با زنده نمودن و حساب و كتاب تنها از آنِ خداوند است.
پس از آن معلم و مربي كودك را با منزلت و عظمت قرآن آشنا نمايند و به او بگويند كه قرآن به خاطر آنكه كلام و هدايت خداوند است با ديگر كتابها كه از آنِ انسانهاست، بسيار فرق دارد و ابتدا روخواني و سپس روش حفظ بعضي يا همه قرآن را به او بياموزند. به ويژه تلاش كنندكه كودكان چهار جزء آخر آن را حفظ كنند. زيرا خداوند متعال ميفرمايد:
{ هَذَا الْقُرْآَنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } … (الاسراء / 9)
“اين قرآن (مردم را) به راهي رهنمايي مينمايد كه مستقيمترين راهها (براي رسيدن به سعادت دنيا و آخرت) است”.
همچنين رسول خداصلی الله علیه و سلم ميفرمايد: “بهترين شما كساني هستند كه قرآن را بياموزند و آن را به ديگران آموزش بدهند”.(1)
يكي از روشهاي تربيت قرآني اهتمام به آموزش سورههاي “نور و لقمان و حجرات” به كودكان است.
پس از آن مربي براي ايجاد و تقويت محبت رسول خداص در دل كودك تلاش نمايد و به او بفهماند كه حضرت محمدص آخرين و گراميترين پيامبران است و پيروي از سنت و روش او و حفظ فرمودههايش ـ قبل از همه “اربعين امام نووي” بسيار ضروري است.
و بعد از آن نهال محبت نيك مردان و پيشگامان “ايمان و عمل صالح”به ويژه فضيلت و كرامت اصحاب رسول خداص را در دل او بر زمين بنشاند. زيرا آنان به رسول خداص آگاهانه ايمان آوردند و از او پشتيباني كردند و از نوري كه براي رسول خداص نازل گرديده بود، بهره گرفتند و به راستي پيروز و سعادتمند گرديدند.
همچنين مربي لازم است كه عشق به ايمان و جهاد در راه خداوند و رويارويي با دشمنان اسلام و مسلمانان را در دلشان تقويت نمايد. به ويژه دشمناني كه كينه مسلمانان را در دل دارند و برعليه آنها توطئهچيني ميكنند و به سرزمين و اموال و آبروي آنان تعرض مينمايند. و به آنها بياموزند كه مدام براي رويايي با آنها لازم است امكانات و تداركات مادي و معنوي ضروري را فراهم كنند تا در موقع مناسب بتوانند سرزمينهاي اشغال شده مسلمانان را آزاد و حقوق از دست رفته آنها را دوباره به دست بياورند.
ممكن است آموزش صحيح حديث زير به آنچه كه گفته شد به صورت مطلوب مثمرثمر باشد. ترمذي از ابن عباس – رضي الله عنهم – روايت مينمايد كه: روزي همراه رسول خداص بودم. ايشان خطاب به من فرمود:
__________
(1) -. این حدیث را بخاري و مسلم و ابوداود روایت نموده اند.
“اي نوجوان، مسائلي را به تو ميآموزم. (به آنها خوب توجه كن). از هدايت خداوند محافظت كن تا خداوند از تو محافظت نمايد، خداوند را حاضر و ناظر بدان، تا او را پيشِ روي خود ببيني، هرگاه خواستهاي داشتي، آن را تنها از خداوند بخواه! و هرگاه به كمكي نياز پيدا كردي تنها از خداوند استعانت كن! بدان اگر همه مردم با هم دست به يكي كنند و بخواهند نفعي را به تو برسانند، هيچ نفعي را به جز هماني كه خداوند قرار داده است، به تو نخواهند رسانيد. و اگر همه با هم جمع شوند تا زياني را متوجه تو بنمايند، جز همان زياني را كه خداوند مقدر كرده به تو نخواهند رسانيد، قلمها از نوشتن بازايستاده و صحيفهها خشك شدهاند”.(1)
در روايتهاي ديگر ـ به جز روايت ترمذي ـ در ادامه آن حديث آمده است:
“… در آسايش خداوند را فراموش مكن، تا او هم تو را در سختيها فراموش ننمايد. بدان آنچه كه برايت پيش نيامده، قرار بر آن بوده كه براي تو اتفاق نيفتد. و آنچه را كه برايت روي داده، قرار نبوده كه براي تو پيش نيايد. بدان كه پس از صبر نوبت پيروزي است و به دنبال گرفتاري نوبت گشايش و پس از هر آزردگي نوبت آسودگي است”.
هرگاه كودكي معناي اين حديث را به خوبي بفهمد و به آن ايماني استوار پيدا نمايد، از شخصيتي قوي و بااراده برخوردار خواهد شد كه با همه سختيها و مشكلات مقابله خواهد نمود.
2- تربيت بدني
سلامت شخصيت انساني و توانايي جسماني دو پايه اساسي پرورش درست فرزندان است. زيرا عقل سالم در بدن سالم است و لازمه عمل به مسئوليتهاي زندگي برخورداري از توانائي جسمي ميباشد و ضعف و سستي جسمي مانع از قيام به بسياري از مسئوليتها ميشود.
خداوند متعال بر بندگان خود به خاطر برخوردار نمودن آنها از بهترين خلقت و آفرينش منت نهاده و فرموده است:
{ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } … (التين / 4)
__________
(1) -. الاربعين النوويه.
“ما به راستي انسان را (از نظر جسم و روح) در بهترين شكل و زيباترين سيما آفريدهايم”.
و پيامبر بزرگوار اسلام ميفرمايد:
“مؤمن قوي و توانا نزد خداوند بسيار محبوبتر و بهتر است از مؤمن ضعيف و ناتوان و در هر يك (به درجاتي) خير و منفعت وجود دارد”.(1)
و موفقيت در عرصه تربيت بدني به تمرينهاي ورزشي مانند: شنا و دويدن و اسب و دوچرخهسواي و … بستگي دارد.
3- تربيت عبادي
عبادت در اسلام ثمره و بازتاب طبيعي ايمان و عقيده و دليل وجود و درستي آن است. كودكان پيش از بلوغ تكليفي متوجه آنان نميشود. زيرا رسول خداص فرموده است: “سه نفر داراي مسئوليت نيستند” ديوانه تا زماني كه بهبود مييابد. خوابيده تا زماني كه از خواب برميخيزد و كودك تا وقتي كه به سن بلوغ ميرسد”.
اما آمادهسازي كودك براي گام نهادن به مرحله بلوغ و پس از آن از نظر ديني و شرعي به تربيت و پرورش عبادتي او نيازمند است تا عبادت به عنوان بخشي حياتي و ريشهدار در زندگي و رفتار او مبدل گردد و او را به ضرورت ارتباط با خداوند و استقامت در اداي اوامر و اجتناب از نواهي به صورت مداوم يادآور شود.
عادت دادن كودكان به عبادت از سن هفت سالگي آغاز شود و در سن دهسالگي مورد تأكيد قرار گيرد. زيرا رسول خداص ميفرمايد:
“فرزندان خود را در هفت سالگي به اداي نماز فرمان بدهيد و در ده سالگي ـچنانچه آن را ترك كنند و با تشويق و ترغيب حاضر به خواندن آن نبودند ـآنان را تنبيه بدني نماييد”.(2)
عمر هفت سالگي سرآغاز تعليم و تمرين و عادت دادن است و عمر ده سالگي زمان تثبيت رفتار و پايبندي است. چنانچه كودكان در مورد عبادت اهمال و تنبلي نمايند، بايستي تنبيه مناسب بشوند.
سرپرست كودك در مورد اداي نماز و ديگر مسئوليتهاي كودك بايد مراقبت لازم را انجام دهند و در مورد آن به هيچ وجه كوتاهي ننمايند زيرا خداوند ميفرمايد:
{
__________
(1) -. اخرجه مسلم عن ابي هريره.
(2) -. اخرجه ابوداود.
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا } … (طه / 132)
“خانواده خويش را به نماز خواندن فرمان بده! و خود نيز بر اقامه آن ثابتقدم باش”.
4- آموزش زبان عربي و علوم مفيد
زبان عربي كليد فهم قرآن و سنت و بستر علوم و معارف مختلف شريعت اسلامي است و اضافه بر آن كودك از آموزش صحيح زبان عربي با توجه به زيباييهاي لفظي و معنوي آن لذت خواهد برد و زبانش شيرينتر و فصيحتر خواهد شد و چنانچه كودك زبان عربي را به خوبي بياموزد، در جهت فهم دين خداوند و درك مقاصد و اهداف آن تواناتر خواهد گرديد.
آموزش علوم ديگري مانند: زبانهاي خارجي، علوم انساني، رياضي، تاريخ و جغرافيا و دانش بهداشت و مقدمات پزشكي و مهندسي و ستارهشناسي، با توجه به ذوق و علاقه آنها مفيد و ضروري است.
5- تربيت اخلاقي
آداب پسنديده و اخلاق اسلامي در واقع بستر و عرضه دينداري هستند. در روايتي آمده است كه: “اخلاق ظرف دين است”.(1)همچنين اخلاق خوب و صحيح پايه سرشتها و طبيعتها و عادات و زمينه رشد و تكامل شخصيت انسان و نشانه هدايت و پرهيزكاري و التزام صحيح به مسئوليتهاي شرعي برگرفته از قرآن است.
برخي از با ارزشترين و مهمترين مسئوليتهاي اخلاقي عبارتند از: صداقت و صراحت در گفتار، امانتداري، آرامش و بردباري، عفت زبان، پاكي درون از حقد و كينه و پرهيز از رفتارها و اخلاق مخالف آنهاست. رسول خداص فرموده است:
“به كودكان خود احترام بگذاريد و به خوبي آنها را تربيت كنيد”.(2)
همچنين ميفرمايد:
“هيچ هديهاي از طرف والدين براي كودكان خود بهتر از تربيت خوب نيست”.
__________
(1) -. اخرجه ابوداود.
(2) -. اخرجه ابن ماجه.
خير و بركت خوش اخلاقي در طي زندگي، انسان را تنها نخواهد گذاشت و او را براي دستيابي به همه فضايل ترغيب خواهد كرد و براي رسيدن به قلههاي دينداري و مروت و شخصيت، او را ياري خواهد نمود. در روايتي ـ هرچند سند آن ضعيف است ـ آمده: “خوش اخلاقي باعث به دست آوردن خير دنيا و آخرت خواهد شد”.(1)
معيار تفاوت ميان حُسن اخلاق و سوء اخلاق به روشي كه رسول خداص در پيش ميگرفت،به كوكان آموزش داده شود، او ميفرمايد:
“خير و نيكي در حُسن اخلاق است و گناه آن است كه دل ناپسندش شمارد و نخواهد مردم از آن مطلع شوند”.(2)
برّو خير واقعي در عبادت خداوند و خدمت به مردم قرار دارد. آنهايي كه اهل اخلاق پسنديدهاند، به اين بشارت رسول خداص بايد خوشحال باشند كه:
“محبوبترين شما آنهايي هستند كه از اخلاق بهتري برخوردارند، و صبر و تواضع بيشتري را دارند، با ديگران الفت ورزند، و ديگران نيز دوستشان ميدارند و مبغوضترين شما نزد من، آدمهاي سخنچيناند كه ميان دوستان دشمني ايجاد ميكنند و به دنبال عيبتراشي براي اشخاص بيگناهند”.(3)
همچنين اصول حُسن اخلاق عبارتند از : رفتار و گفتار درست با پدر و مادر، رعايت (6) و احترام خانواده و برادر و دوستان و همسايگان و با همه مردم در محل كار و كوچه و خيابان و اماكن عمومي و غيره است.
6- تربيت معنوي
__________
(1) -. اخرجه الطبراني في الكبير.
(2) -. اخرجه مسلم و الترمذي.
(3) -. اخرجه الطبراني في الصغير والاوسط.
والدين بايد به اين بخش از تربيت اهتمام بيشتري بورزند، زيرا اين نوع از تربيت، زمينهساز رشد احساسات و عواطف، تهذيب،تزكيه و شفافيت آنهاست و موجب رشد شخصيت كودكان ميگردد از طرفي ديگر تربيت معنوي و روحاني باعث تعالي نفس، صفاي روح و سلامت رواني او از انواع بيماريها و رذايل اخلاقي ميگردد و آرامش و آسودگي را براي او به ارمغان ميآورد علاوه بر اين چنين تربيتي خشيت خداوند و تفكر در عظمت و ادراك اسرار آفرينش و التزام به اوامر او را در آنان تقويت خواهد نمود. خداوند متعال در اينباره ميفرمايد:
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آَيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } … (الأنفال / 2)
“مؤمنان واقعي تنها كساني هستند كه هر وقت نام خدا برده شود، دلهايشان هراسان ميگردد (و در انجام نيكيها و خوبيها بيشتر ميكوشند) و هنگامي كه آيات او برايشان خوانده شود، بر ايمانشان افزوده ميشود و به پروردگار خود توكل مينمايند.”.
7- تربيت اجتماعي
تربيت اجتماعي به معني روابط صحيح و سنجيده با همه قشرهاي جامعه اعم از بزرگ و كوچك و خويشاوندان، بيگانگان و همسايههاست. كودك بايد از جرأت همراه با (6) و احترام لازم براي اثبات شخصيت خود برخوردار گردد و دودلي و خجالت باعث منزوي گرديدن او نشود. در جهت تحقق اين منظور لازم است كودكان همراه با پدر و مادر يا مربي در مجالس و محافل حضور پيدا كنند. براي مثال زماني كه ابن عباس در شرايطي كه كودكي بيش نبود حضرت عمر بن خطاب – رضي الله عنهم – او را به مجلس بزرگان اصحاب ميبرد.
لازم است كارهايي مانند كارهايي كه در حد توان كودكان است مانند: امانت دادن، امانت گرفتن و خريد و فروش اندك به آنان سپرده شود و به آنها و آموزش داده شود كه آغازگر سلام و احوالپرسي باشند و درست پاسخ سلام ديگران را بدهند.
هرگاه كودكي بيمار شد پدر و مادر از او مراقبت كنند و خويشاوندان، دوستان و همسايگان از او عيادت نمايند و او را در مورد انتخاب دوست و رفيق راهنمايي كنند. دوستي و ياري،دست دادن و كمك به آنها را براي انجام دادن كارهاي درسي و درست فراموش نكنند آنها را با بديها آشنا نموده و زشتي و عواقب زيانآورشان را به آنها يادآوري كنند و همچنين آنان را با امور خير و نيكي آشنا سازند و فوائد و دستاوردهايش را به آنها بياموزند و از گناه و معصيت آنها را دور بدارند. در واقع اين نوع از تربيت زمينهساز محبت، دوستي و عشق به خير، نيكي و مهرباني با مردم و همكاري با آنها و پرهيزكاري ميشود.
اين روايت بيانگر نمونهاي از روش زيباي رسول خداست. انس – رضي الله عنهم – روايت نموده كه رسول خداص بهترين مردم در حُسن اخلاق بود. من برادر كوچكي داشتم كه به شوخي او را ابوعمير ندا ميكرديم. هرگاه رسول خداص به منزل ما ميآمد، خطاب به برادر كوچك ما ميفرمود: “ابوعمير با گنشجك كوچكت چكار ميكني؟”
8- آموزش فني و حرفهاي
فعاليت و كار از فقر و ناتواني پيشگيري مينمايد و آموزش حرفههايي مانند: كشاورزي، صنعت، تجارت، خياطي، آهنگري،جوشكاري، بنايي، نساجي و همچنين حرفههاي جديدي مانند: آموزش كامپيوتر، اينترنت، الكترونيك، مهندسي، مكانيكي، لولهكشي و …، همه مفيدند و از نظر شريعت اسلامي واجب كفايي به شمار ميآيند.(1)
و اين موضوع با اين آيه قرآن در ارتباط است كه:
{ وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آَنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ } … (النساء / 6)
“يتيمان را بيازماييد تا آنگاه كه به سن ازدواج ميرسند، اگر از آنان صلاحيت و حُسن تصرف را ديدي،اموالشان را به ايشان تحويل بدهيد”.
__________
(1) -. شرح الزرقاني علي خليل، ج 3، ص 108، مغني المحتاج، ج 4، ص 21.
علماي همه مذاهب بر اين باورند كه آموزش فنون و حرفهها به كودكان هر يك با توجه به علاقه و استعدادشان واجب است، اما معامله كودكاني كه به سن بلوغ نرسيدهاند، بايد با اجازه اولياء آنها باشد.
9- تربيت عاطفي و انساني
منظور از تربيت عاطفي تقويت جنبههاي انساني كودكان مانند: احساس لذت و احساس درد، شادماني، اندوه،ايثار، حب نيكي و تنفر از بدي است.
قرآن به برخي از اين عواطف و احساسات مانند: محبت متبادل ميان خداوند و بندگانش اشاره نموده و ميفرمايد:
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آَمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } … (البقره / 165)
“برخي از مردم هستند كه غير از خداوند، خداگونههايي را برميگزينند، و آنها را همچون خدا دوست ميدارند، اما كساني كه ايمان آوردهاند، خداوند را بسيار بيشتر دوست دارند”.
همچنين ميفرمايد:
{ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ } … (المائده / 54)
“خداوند مردمي را به جاي ايشان خواهد آورد كه خداوند دوستشان ميدارد و آنان نيز خداوند را دوست ميدارند، نسبت به مؤمنان نرم و فروتن بوده و در برابر كافران قاطع و نيرومند هستند”.
و در جاي ديگر ميفرمايد:
{ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } … (الحشر / 9)
“آنهايي كه پيش از آمدن مهاجران خانه و كاشانه (اسلام) را آماده كردهاند و ايمان را (در دل خود استوار داشتند) كساني را كه به نزد آنها مهاجرت نموده دوست ميدارند و از درون به چيزهايي كه به مهاجران داده شده احساس رغبت و نياز نمينمايند و ايشان را بر خود ترجيح ميدهند، هرچند كه خود سخت نيازمند هستند”.
و در سنت نبوي آمده است كه “ايمان هيچ يك از شما كامل نيست مگر آنكه مرا از پدر، مادر و همه مردم بيشتر دوست بدارد”.(1)”هيچ يك از شما ايمانش كامل نيست مگر آنكه هرچه را كه براي خود دوست ميدارد، براي برادر (مسلمانش) نيز دوست بدارد”.(2)و منظور از محبت رسول خداص محبت و عشق به رسالت و احكام شريعت اوست.
رفتار محبتآميز، مهربانانه، بازي، شوخي، بوسيدن، نوازش، هديه دادن و خوشرويي به هنگام آمد و رفت، اهتمام و پرس وجو در مورد كودكان فرق نميكند يتيم يا غير يتيم دختر يا پسر باشد، سبب رشد عاطفي و احساسي آنها ميشود. همچنين مساوات ميان آنها در محبت، هديه دادن، اعتدال در محبت و خشونت براي جلوگيري از ايجاد عقده در كودكان ضروري است و به شدت با پديده دخترستيزي كه جزو فرهنگ و عادت اعراب عصر جاهليت بوده لازم است مقابله بشود. قرآن در اين رابطه ميگويد:
{ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (58) يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } … (النحل / 58-59)
__________
(1) -. اخرجه البخاري و مسلم و النسايي.
(2) -. اخرجه البخاري و مسلم والترمذي والنسايي.
“هنگامي كه به يكي از آنها مژده تولد دختر داده ميشد (از فرط ناراحتي چهرهاش تغيير ميكرد و) صورتش سياه ميگرديد و از خشم و اندوه مملو ميشد و به خاطر اين مژده بدي كه به او داده شده از قوم و قبيلهاش خود را پنهان ميكرد. (و سرگشته و حيران به خود ميگفت:) آيا اين ننگ را بر خود بپذيرد، (و دختر را نگاه دارد) و يا او را زنده به گور سازد، به راستي بسيار بد قضاوت ميكردند و تصميم ميگرفتند”.
همچنين خانواده را از بدرفتاري با كودكان يتيم و سوء استفاده از اموال و زيرپا نهادن حقوقشان برحذر ميدارد و ميفرمايد:
{ وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ n£‰ن©r& } …
… (الاسراء / 34)
“به اموال ايتام نزديك نشويد مگر آنكه به بهترين وجه (و به نفع آنها باشد) تا زماني كه به حد بلوغ و پختگي ميرسند”.
همچنين ميفرمايد:
{ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا } … (النساء/10)
“بيگمان كساني كه اموال ايتام را به ناروا و ستمگرانه ميخورند، انگار آتش را در شكمهايشان ميريزند، و در روز قيامت به آتش سوزاني خواهند سوخت”.
خلاصه سخن اين است كه تربيت عاطفي و روحي به وسيله احترام گذاشتن به كودكان و محبت كردن و اهتمام ورزيدن به آنها تحقق مييابد و شخصيت آنها براي زندگي سالم تقويت ميشود.
10- تربيت فكري
همگام با رشد جسمي و تربيت بدني توجه به رشد فكري و تقويت عقلي كودكان ضروري است و حتي در اولويت قرار دارد؛ زيرا نقطه تفاوت اساسي انسان با حيوان برخورداري انسان از نيروي تعقل و انديشيدن است. از طرف ديگر عقل ابزار دانش و معرفت و لازمه مكلف بودن ميباشد و انسان را به سوي هدايت، سعادت و پرهيز از شر و شقاوت ارشاد مينمايد.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

18 − شش =