دستاوردهای جهان اسلام در تولید علم

0 326

طی چندین قرن، دانشمندان مسلمانی كه هر یك در رشتة مربوطة خود سرآمد دوران بودند، علم را فعالانه در بسیاری از سرزمین‎های جهان اسلام پی‎ریزی كردند. جنبش ترجمه، كه در دوره ء بنی‎امیه، بخصوص توسط خالد بن یزید (وفات 704 م. 85 هـ ق.) شامی و ابن مقفع (وفات 759م.  142 هـ . ق) خراساني آغاز گردیده بود، در دورهء عباسیان، به ویژه در زمان مأمون (833-786 م  198- 218 هـ . ق) كه حامی بزرگ علوم و فنون بود، به اوج خود رسید. مأمون در بغداد كتابخانه‎ای بزرگ به نام «بیت الحكمه» دایر كرد و تحت نظارت حنین‎بن اسحاق (وفات 873 م  264 هـ . ق) مكتبی مخصوص ترجمه تأسیس كرد. متون یونانی یا مستقیماً از یونانی یا به واسطهء سریانی به عربی ترجمه می‎شد. فضلای مسلمانان از این گنیجنه‎های ترجمه شده بهره‎مند می‎شدند و اندكی بعد كار اصیل خود را رائه می‎دادند.( در این كوشش باید برای جمع‎بندی پراهمیت چهار علم ریاضیات، نجوم، شیمی و فیزیك ذكری به میان آورد.

1- ریاضیات

درواقع همهء شاخه‎های ریاضیات امروز را می‎توان به تلاشهای دانشمندان مسلمان نسبت داد. ارزشمندترین سهم مسلمانان در ریاضیات به كار بستن اعداد عربی و سیستم اعداد اعشاری (ده دهی) است. پیش از قرن نهم )قرن سوم هـ . ق)، اعداد رومی معمول بود كه در آن «صفر» وجود نداشت. مسلمانان صفر را معمول كردند كه كار ریاضیات را ساده ‎تر می‎كرد. اروپاییان روش جدیدرا «لگوریتم»  نامیدند كه از نام محمدبن موسی خوارزمی (وفات 85م. 232 هـ .ق.) گرفته شده است. خوارزمی ریاضیدان بزرگی بود و علاوه بر ابداع زیج، در جبر و ریاضیات نیز آثار مهمی تألیف كرد. كتاب حساب الجبر و المقابلة او تا قرن شانزدهم از متون اصلی درس ریاضیات در دانشگاههای اروپایی بود.

جبر، كه ابداع خوارزمی بود، بعداً توسط عمر خیام (وفات 1121م. 515 یا 517 هـ. ق.) تكمیل گردید. خیام هندسة تحلیلی را تكامل بخشید. ابوعلی حسن‎بن هیثم (وفات 1039م. 430 هـ.ق.) و ثابت‎بن قره (وفات 901 م. 288 هـ.ق.) پیشتازان این رشته‎ها بودند. در حوزة مثلثات، نظریة توابع، «سینوس»، «كسینوس» و «تانژانت» توسط ریاضیدانان مسلمانان شكل گرفت. محمدبن بتّانی (وفات 929م. 317 هـ . ق.) بیانگذار این رشته محسوب می‎شود.

در جمع‎بندی دستاوردهای ریاضیدانان مسلمان مشاهده می‎شود كه آنها مفهوم اعداد را تعمیم دادند و علم جبر را تكامل بخشیدند و به صورت نظامدار درآوردند و رابطة آن را با هندسه حفظ كردند. مسلمانان مثلثات مسطحه و فضایی را توسعه دادند، جدولهای دقیقی برای توابع مثلثاتی ایجاد كردند و همانیهای مثلثاتی متعددی را كشف كردند.

2- نجوم

نجوم نزد مسلمانان از علوم دقیقه‎ای بود كه تحت عنوان ریاضیات طبقه‎بندی می‎شد. موقعیت، حركات و فاصلة ستارگان و بیان آنها به زبان ریاضی، و تعیین اوقات و فصول ازجمله موضوعات نجوم بود. نجوم در دریانوردی و سفر در بیابانها نیز كارایی داشت.

منجمان مسلمان در جریان‎ فعالیت‎های خود رصدخانه‎هایی ساختند و ابزار و وسایل رصد كردن را ابداع یا تكمیل كردند: ازجمله اصطرلاب، ساعت، سوزنهای مقناطیسی )برای دریانوردی)، قطب‎نما، و ابزار و وسایل متعدد دیگر. مسلمین محاسبات زیج و تقویم‎های نجومی را نیز فراهم كردند. بدین‎ترتیب، دستاورد عمدة آنان در زمینه‎های رصد، ابزار‎سازی، و تكمیل مثلثات كروی برای حل مسائل ریاضیات نجومی بوده است. در اینجا، از مشهورترین منجمان مسلمان فقط نام چند تن از جمله بتّانی، فرغانی (وفات 861م. 267 هـ.ق.) ابن ینوس (وفات 1009م. 399 هـ.ق) ریحان بیرونی (وفات 1048م. 440 هـ.ق.) ابومعشر (وفات 886م. 272 هـ.ق.) و ابن‎قره را می‎آوریم. همة آنان در رشد علم نجوم سهم داشتند؛ بخصوص در زمانی كه اروپای مسیحی هنوز در این رشته حرفی برای گفتن نداشت. تأثیر این آثار نجومی بسیار وسیع بود. مثلاً نام بسیاری از ستارگان در زبانها اروپایی منشأ عربی دارد: ازجمله Deneb ذنب، دم، Pherkad  فرقد، گوساله،Acrob عقرب،Altair  الطیر، پرنده و واژه‎هایی چون Zenith سمت الرأس،Nadir  نظیر، و Azimuth السمت، كه همگی یادآور آثار محققان مسلمان است.

3– شیمی (کیمیا)

شیمی یا كیمیا یكی از نخستین علومی بود كه در دنیای اسلام توسعه یافت (Chemistry) یا   (Alchemy) نیز ترجمة واژة عربی كیمیا ست). چنین تصور می‎شود كه در ابتدا علاقه به شیمی یا ناشی از جستجوی روش كشف «اكسیر حیات» بوده است یا ناشی از تلاش برای تبدیل فلزات كم بها به فلزات پرارزشی چون طلا. به هر حال، شیمی توسط جابربن حیان (وفات 765م. 85 هـ.ق.) و رازی (وفات 929م. 313 هـ.ق.) به یك علم تجربی مبدل گردید علاوه بر كشفهای مهمی كه در شیمی توسط مسلمین صورت گرفت، سهم اساسی شیمیدانان مسلمان، رد جادو و جادوگری و ترویج رویكرد تجربی بود. جابربن حیان پدر شیمی جدید شمرده می‎‎شود. نقش او در شیمی نظیر نقش ارسطو در فلسفه است. وی روشهای تكلیس، تبلور، محلول‎سازی، تصفیه و احیا یا استحاله را تكمیل كرد. در مقام آزمایشگری بزرگ آزمایشگاه مجهزی در كوفه داشت كه دو قرن پس از وفاتش كشف گردید. كشفیات او در دوازده قرن پیش، هنوز در شیمی و صنایع شیمیایی امروز معتبر است. ازجمله روشهای تصفیة فلزات، رنگ كردن لباس و چرم، ضد آب كردن لباس از طریق نوعی روغن جلا و جلوگیری از زنگ زدن آهن.

رازی، كه دانش پزشكی وی شهرت بیشتری دارد، در شیمی نیز نقش درخور توجه‌ی داشته است. وی آزمایشگاهی داشت و مروج كار تجربی برمبنای مشاهد‌ی دقیق بود. یك طرح طبقه‎بندی مواد و عناصر شیمیایی منتسب به اوست. به‌علاوه، وی اسید سولفوریك و چند اسید دیگر و نیز الكل را با تخمیر محصولات قندی به دست آورد و جیوه و تركیبات آن را مورد مطالعه قرار داد و طرح و نحوة استفاده از حدود بیست نوع وسیله را در شیمی شرح داد. او نخستین كسی بود كه فرآورده‎های شیمیایی را به سه دستة معدنی، نباتی و حیوانی تقسیم كرد، و هم او بود كه اعلام كرد فعالیت هر موجود زنده بر واكنشهای پیچیدة شیمیایی مبتنی است – سایر شیمی‌دانان مسلمان عبارت‎اند از مجریطی (وفات 1007 م.  397 هـ.ق.) مقدسی (قرن دهم م.  چهارم هـ.ق.) ابن‎جزله (وفات 1080م.  493 هـ.ق.)، الرأس (وفات 1197 م.  592 هـ.ق.)، عراقی (قرن سیزدهم م. هفتم هـ.ق.) و جلدكی (وفات 1361م. 762هـ.ق.)

4- فیزیك

در مطالعه‌ی طبیعت، كسانی چون قطب‎الدین شیرازی (وفات 1311م.  710 هـ.ق.)، ابن‎هیثم، ریحان بیرونی و عبدالرحمان خازنی (قرن دوازدهم م.  پنجم و ششم هـ.ق.)، به مشاهده، آزمایش و تحلیل داده‎های ناشی از مشاهده و تجربه می‎پرداختند. كار ابن‏هیثم در نورشناسی (Optics) بسیار پراهمیت بود و از این رو او را بنیانگذار نورشناسی مدرن می‎دانند. كتاب المناظر وی به لاتین ترجمه شد و قاعدتاً باید بر مطالعات بعدی راجر بیكن و ویتلو تأثیر گذاشته باشد. وی دركتابش قانون شكست نور را در هنگام عبور از دو واسطة متفاوت تعیین كرد. او اعلام كرد كه نور از شییء به چشم ساطع می‎شود و چشم را به مشابه یك دستگاه انكسار نور مورد بررسی قرار داد.

بعلاوه، در مورد پدیده‌ی شكست جوی نور تحقیقاتی انجام داد و عدسی‌ها و ‎آینه‎ها را بررسی و تكمیل كرد. او نخستین كسی بود كه پدیدة «اتاق تاریك» (Camera obscura) را درخلال كسوف شرح داد. وی در مورد حركت اجسام نیز مطالعاتی انجام داد و نتیجه گرفت كه حركت، كمیتی جهت‎دار (بُرداری است. در بررسی حركت، اصل لختی (اینرسی را كشف كرد و اظهار داشت كه جسم متحرك تا ابد حركت می‎كند مگر آنكه نیرویی آن را متوقف كند یا حركت آن را تغییر دهد.

بیرونی نابغة دیگری بود كه جغرافیه دان، ریاضیدان ، منجّم و فیزیكدان بود. كتاب التفهیم لاوائل التنجیم او طی چندین قرن متن درسی بود و قانون مسعودی وی اثر كلاسیك نجوم اسلامی محسوب می‎شد. در موضوع ثقل ویژه (چگالی نسبی) مطالعاتی كرد و فرمول‌هایی را برای تعیین وزن مطلق و وزن مخصوص تمام اشیا ارایه داد.

خازنی طبیعی دان بزرگ دیگری بود كه در زمینة مكانیك و هیدرواستاتیك به مطالعه پرداخت. كتاب میزان الحكمه وی به طور عمده به این دو موضوع اختصاص دارد. این كتاب یكی از برجسته‎ترین آثار در زمینة مكانیك، هیدرواستاتیك و فیزیك در قرون وسطي است. خازنی وزن و چگالی هوا را اندازه‎گیری كرد و كشش سطحی مایعات را مورد مطالعه قرار داد. كتاب او حاوی نظریه‎ای در مورد ثقل است، كه به نظر وی نیروی مركزی است كه به سمت مركز عالم (یعنی كرة زمین) گرایش دارد. بن موسی، ابن‎سینا و شیرازی نیز با مكانیك و هیدرواستاتیك سر و كار داشته‎اند.

شیرازی كه درباب مكانیك، نورشناسی و پدیده‎های جوی آثاری دارد، نخستین كسی بود كه توضیح داد قوس قزح (رنگین‎كمان) از شكست اشعه‌ی خورشید در قطرات ریز آب موجود در هوا ایجاد می‎شود . سرانجام، باید افزود كه مسلمانان در علوم متعدد دیگری چون طب، كشاورزی، دریانوردی، معماری، جغرافیه و غیره نیز تبحر و استادی خود را نشان دادند. حتی در همین توضیح مختصر هم مشاهده می‎كنیم كه چگونه مسلمین متقدم چنین علوم مهمی را پروراندند.

منبع:

اسلام و علوم ( نورالله کوثر)
ترتیب کننده: وسیم احمد ادیب

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

پنج × یک =