اصلاح قلب، با تدبر در قرآن

0 576

الله متعال می‌فرماید: «کتابی خجسته که بر تو فرو فرستادیم تا در آیاتش تدبر کنند و اهل خرد از آن پند بگیرند» و از این رو ابن قیم/ گفته است: «الله برای این قرآن را نازل فرموده است تا در آن تدبر و تفکر صورت گیرد، نه اینکه فقط تلاوت شده و از آن روی‌گردانی شود».

و همچنین/ گفته است: «نگریستن تیز بینانه قلب به معانی آن، و جمع کردن فکر بر تدبر و تعقل در آن، همان هدف نزول کردن [قرآن] می­باشد، نه اینکه فقط تلاوتی بدون فهم و تدبر وجود داشته باشد».

و شوکانی/ گفته است: «دلیلی در این آیه وجود دارد که الله – سبحانه – قرآن را فقط برای تدبر و تفکر در معانی آن نازل فرموده است، نه اینکه فقط تلاوت شود و تفکری صورت نپذیرد».

نیاز قلب به تدبر در قرآن:

همانا قلب نیازی دارد که چیزی جز یاد الله و لذت از خطاب گرفتن توسط وی پاسخگوی این نیاز نمی­باشد، و در آن نگرانی و وحشتی است که پایان نمی­پذیرد جز با انس گرفتن با کتاب الله و در آن اضطراب و دغدغه ای وجود دارد که جز با آنچه الله به بندگانش بشارت داده است به آرامش تبدیل نمی­شود و در آن فقری وجود دارد که جز با جمع آوری توشه از حکمتهای قرآن و احکامش به غنا و نیازمندی نمی­رسد، و قلب دارای سرگشتگی و حیرانی و اضطرابی است که توسط قرآن و برهانهای آن کتاب پرعزت بسوی نور
پروردگار هدایت می­یابد. الله تعالی می‌فرماید: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِّمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ قُلْ بِفَضْلِ اللَّـهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ ﴾ [يونس: ٥٧ –٥٨]. ترجمه: «ای انسانها همانا پندی از جانب پروردگارتان آمده است و شفایی برای آنچه در سینه­ها می­باشد و هدایت و رحمتی برای مؤمنین * بگو: به فضل الله و برحمتش شادمان گردند که آن از هر آنچه جمع می­کنند بهتر است». بنده مؤمن هر اندازه که دارای بار علمی و سطح تقوا باشد هرگز از قرآنی که تثبیت کننده و هدایت کننده و کمک کننده است، بی نیاز نمی­شود. چگونه این بی­نیازی می­تواند وجود داشته باشد در حالی که الله به پیامبرش می­فرماید: ﴿وَكُلًّا نَّقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَـذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ ﴾ [هود: ١٢٠] ترجمه: «یکایک اخبار رسولان را برای تو می­خوانیم، [اخباری که] با آن دلت را استوار می­کنیم. و در این [قرآن] حق و پند و یادکردنی برای مؤمنین می‌‌باشد». و از این رو است که شیخ الإسلام/ می‌گوید: «امت نیازی اساسی به فهم قرآن دارد» تا قلبها اصلاح شده و بر هدایت و دین ثابت قدم گردند.

و الله سبحانه و تعالی، هنگامی که صحابه(رض) را از حیث خشوع قلبهایشان نکوهش می­کند و از پایان بدفرجامی که در اثر از بین رفتن تدبر در کتابش حاصل می­شود را تحذیر می­کند، می­فرماید: ﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّـهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ﴾ [الحديد: ١٦] ترجمه: «آیا برای مسلمانان آن هنگام نرسیده است که دلهایشان به هنگام یاد الله و هنگام به یاد آوردن آنچه از حق که نازل شده است، خشوع یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب داده شد و روزگار بر آنان دراز آمد و از پس آن سنگدل شدند و بسیاری از آنان بدکارند». محمد بن کعب/ نیز گفته است: «صحابه در مکه نیازمند بودند، وقتی هجرت کردند نعمت و ثروت بر آنها فزونی یافت، در نتیجه آن بر آنچه در قبل بودند افترا بستند و قلبهایشان دچار قسوت شد، پس از آن، الله آنها را موعظه فرمود و آنها بیدار شدند»… این نکوهش شامل تمامی مؤمنین از اولین تا آخرین آنها می­شود.

ابن مسعود(رض)‌ درباره حالتی که قلب توسط آن از قرآن نفع می­برد سخن گفت و فرمود: «همانا افرادی هستند که قرآن می­خوانند ولی از حنجره­های آنها عبور نمی­کند، ولی وقتی قلب سود می­برد که قرآن بر قلب واقع شود»، مصداق این سخن، کلام الله تعالی است که می‌فرماید: ﴿وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَـذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ ﴾ [التوبة: ١٢٤] ترجمه: «و چون سوره­ای نازل شود کسی از آنان است که می­گوید: چه کسی از شما است که این [سوره] بر ایمان او افزوده است، اما مؤمنان ایمانشان افزوده می­گردد و آنها شادمان می­گردند». پس تدبر در هنگام شنیدن قرآن باعث زیاد شدن نور و ایمان در قلب می‌شود. جندب ابن عبدالله(رض)‌ گفته است: «ما همراه نبیص بودیم، در حالی که جوانی بودیم، ایمان را قبل از تعلم قرآن آموختیم سپس با آموختن قرآن بر ایمان‌مان افزوده شد».

رسوخ قرآن در قلب بدون تردید وقتی نفع رساننده می­شود که تنها به شکلی خشک بر زبان جاری نشود و قلب را به حرکت انداخته و به شکلی حقیقی آن را تغییر دهد؛ رسوخ صحیح  را آجری/ اینگونه بیان می­دارد: «مؤمن عاقل وقتی قرآن تلاوت می­کند، آن قرآن به شکل آینه­ای بر وی تجلی می­گردد بطوری که افعال نیک و قبیح خود را در آن می­بیند، از آنچه که مولایش او را تحذیر کرده بر حذر می­شود و از عاقبت آنچه که او را می­ترساند، می­ترسد، و به آنچه او را ترغیب می­کند رغبت نشان می­دهد؛ کسی که دارای این صفات باشد و یا خود را به این صفات نزدیک کند همانا آن [قرآن] را به حق تلاوتش، تلاوت کرده و آنچنان که شایسته آن است، آن را مراعات کرده است؛ و قرآن برای او شاهد و شفیع و انیس و حافظ می­شود و صاحب این صفت به خود و اهلش سود رسانده و تمامی خیر دنیا و آخرت را به والدین و فرزندانش عطا کرده است». «و قرآن برای او شفائی خواهد بود و همچنین بی نیازی بدون مال و عزت بدون طایفة و انیسی که نسبت به آنچه دیگران از آن هراس دارند آرامش می­دهد، می­شود؛ کوشش و همت او وقتی که سوره­ای را شروع به تلاوت می­کند این است که: آماده­ی پند گرفتن از آن می­باشد، مراد او [از خواندن قرآن] اینگونه نیست که چه زمانی سوره ختم می­شود؟ بلکه نیت او فقط این است که: چه زمان در مخاطب گرفتن الله تعقل کنم؟ چه وقت اجر ببرم؟ و چه موقع عبرت بگیرم؟ زیرا قرائت قرآن عبادت است و عبادت با غفلت هیچگاه همراه نمی‌شود».

نووی/ گفته است: «برای قاری [قرآن] اینگونه شایسته است که دارای خشوع و تدبر و خضوع باشد، و هدف خواسته شده نیز همین می­باشد، توسط آن سینه­ها فراخ شده و قلبها نورانی می­گردد؛ دلایل این امر نیز بیشتر از آن است که قابل شمارش باشد و همین طور شناخته شده­تر از آن است که نیاز باشد تا یادآوری شود».

الله سبحانه و تعالی در وصف قلبهای خاشعان می­فرماید: ﴿اللَّـهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّـهِ﴾ [الزمر: ٢٣]. ترجمه: «خداوند بهترین سخن را نازل کرده است. کتابی همگون [و] مشتملِ بر مکررات. پوستهای آنان که از پروردگار می­ترسند از [شنیدن] آن به لزره می­افتد. آنگاه پوستها و قلبهایشان با یاد الله نرم می­شود». ﴿ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ ﴾ به معنی: «اطمینان قلبها و آرامش می­باشد».

ابن قیم/ گفته است: «هیچ چیز برای قلب پر سودتر از قرائت قرآن همراه با تفکر و تدبر نمی­باشد که خود، جمع کننده­ی تمامی منازل سرگشتگان و احوال عمل کنندگان و مقامهای عارفین می­باشد، آن چیزی است که محبت، شوق، ترس، امید، انابه، توکل، رضایت‌مندی، تفویض، شکر و صبر به ارث می­گذارد و همچنین مابقی حالتهائی که قلب توسط آن زنده شده و به کمال می­رسد؛ و نیز از تمامی صفات و افعال ناپسندی که باعث فساد و نابودی قلب می­شود جلوگیری می­کند؛ اگر انسانها می­دانستند که در قرائت با تدبر چه چیزی وجود دارد، خود را هرگز مشغول کار دیگری نمی­کردند؛ قرائت همراه با تفکر حتی به اندازه مرور یک آیه، نیازی برای شفای قلب آنها می‌باشد حال ممکن است این عمل صدبار و یا حتی شبی تا به سحر صورت گیرد؛ قرائت یک آیه همراه با تفکر و تفهم برای قلب بهتر و پرمنفعت­تر از  ختم تمامی [قرآن] بدون تفکر و تفهم می­باشد،… و قرائت با تفکر قرآن راه اصلی برای اصلاح قلب می­باشد».

و نیز/ گفته است: «برای بنده در زندگی و معادش و همچنین کوتاه ترین راه برای نجاتش چیزی پر منفعت­تر از تدبر در قرآن و طولانی کردن تأمل در آن و تمرکز بر معانی آیات وجود ندارد و در واقع همان چیزی است که عالَم خیر و شر را به او نشان می­دهد… و باعث تثبیت پایه­های ایمان در قلب او و ساختن بنای آن و استوار شدن ارکان آن می­شود… و به قلبش قوت، حیات، وسعت، فراخی، درخشندگی و شادی می­دهد و او را در مسیری سوق می­دهد که که انسانها  در آن راه نیستند… معانی آن [قرآن] بنده را بسوی پروردگارش بالا می­برد و قلبش را در برابر شک و دوری از حق مقاوم می­کند و هر گاه که عزم او سست گشت و در حرکتش کندی افتاد او را به خود می­خواند و می‌گوید: کاروان رفت و راهنما را از دست دادی … در واقع در تأمل و تدبر در قرآن خیلی خیلی فواید و حکمتهائی بیشتری از آنچه ذکر کردیم وجود دارد».

نیاز قلب به قرآن در دعای عظیمی که ابن مسعود(رض)‌ از رسول الله ص روایت کرده است بخوبی مشهود است، آنجا که رسول الله ص فرمود: «کسی که ناراحتی و غم بر وی غلبه کند و بگوید: خداوندا! من بنده تو هستم و پسر بنده­ی مذکر و پسر بنده­ی مونث تو می­باشم، پیشانی من به دست توست؛ [ای] قاطع در حُکمت [و] عادل در در قضاوتت؛ به تمامی اسمهائی که برای تو می‌باشد و خود را به آنها نامیده­ای و یا به هر یک از مخلوقاتت آنرا یاد داده­ای  و یا در کتابت آن [اسم] را نازل فرموده­ای و یا آنکه برای خودت در عالم غیب نگه داشته­ای، [تو را می­خوانم] و از تو می‌خواهم قرآن را بهار قلبم و نور سینه­ام و بر طرف کننده­ی غمم و دور کننده­ی ناراحتی­ام، قرار بده، [از پس این دعا اتفاقی نمی‌افتد] بجز اینکه خداوند غم و ناراحتی او را بر طرف می­کند و فرجی برای او حاصل می‌شود». گفته شد: ای رسول الله! آیا آن را یاد بگیریم؟ فرمود: «بله! برکسی که آنرا بیاموزد نیز شایسته است تا آنرا بیاموزد»

از این رو مالک بن دینار گفته است: «قرآن در قلبهای شما اهل قرآن، چه چیزی را به ثمر رسانده است؟! همانا قرآن بهار مؤمن است همانگونه که باران بهار زمین را بوجود می­آورد»

و همین طور ابراهیم خواص گفته است: «داروی قلب پنج چیز است – و اولین آنها را اینگونه بیان کرد: قرائت با تدبر در قرآن»

«اگر علم این مسئله شناخته شود، هر مکلفی نیاز می­بیند تا معانی قرآن را بشناسد و از آن هدایت بخواهد؛ و به شکلی حقیقی بر بنده واجب می­شود تا کوشش و سعی خود را معطوف به تعلم و تفهم [قرآن] به بهترین شکل قرار دهد»

به امید تلاوت و قرائت قرآن عظیم الشان با تفکر، تدبر، تامل وتعقل آگاهانه پیرامون موضوعات گوناگون این مشعل و انوار ربانی. التماس دعا.

منبع: تدبر در قرآن،(سلمان السنیدی)، ترجمه: پدرام اندیش
ترتیب کننده: وسیم احمد ادیب

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

7 + دو =